Zadanie 21
Matura z WOS-u, maj 2025, poziom rozszerzony
Wymaganie: (ZR) VII. Rywalizacja o władzę. 8) Zdający analizuje argumenty na rzecz większościowego, proporcjonalnego i mieszanego systemu wyborczego […]; 9) Zdający porównuje typy systemów wyborczych i analizuje ich wpływ na systemy partyjne; porównuje systemy wyborcze obowiązujące w wyborach w Rzeczypospolitej Polskiej. (ZP) III. Organy władzy publicznej w Rzeczypospolitej Polskiej. 3) […] na przykładzie wyborów do Sejmu […] i Senatu […] porównuje ordynację proporcjonalną i większościową […]. (ZR) IV. Komunikowanie i współdziałanie. 2) Zdający tworzy strategię argumentowania […].
Treść zadania
Materiał 1. Wybory do Sejmu RP 2015 (wynik ogólnokrajowy / okręg nr 1): PiS 37,58% — 235 mandatów / 35,70% — 6; PO 24,09% — 138 / 25,24% — 4; Kukiz'15 8,81% — 42 / 9,59% — 1; Nowoczesna 7,60% — 28 / 7,15% — 1; Zjednoczona Lewica 7,55% — 0 / 10,45% — 0; PSL 5,13% — 16 / 3,89% — 0; KORWiN 4,76% — 0; Razem 3,62% — 0; pozostałe 0,87% — 1 mandat.
Materiał 2. Wybory do Senatu RP 2015: PiS 39,99% — 61 mandatów (okręg nr 1: 36,93% — mandat tak); PO 28,85% — 34 (33,10% — nie); PSL 7,40% — 1; pozostałe komitety 23,76% — 4; w tym Zjednoczona Lewica 3,97% — 0.
Materiał 3. Wybory do Sejmu RP 2023: PiS 35,38% — 194 / 34,80% — 5; KO 30,70% — 157 / 33,78% — 5; Trzecia Droga 14,40% — 65 / 10,75% — 1; Nowa Lewica 8,61% — 26 / 9,51% — 1; Konfederacja 7,16% — 18 / 6,33% — 0; pozostałe 3,75% — 0.
Materiał 4. Wybory do Senatu RP 2023: PiS 34,81% — 34 (okręg nr 1: 32,45% — nie); KO 28,91% — 41; Trzecia Droga 11,50% — 11; Nowa Lewica 5,29% — 9 (okręg nr 1: 39,36% — mandat tak); pozostałe 18,65% — 5; w tym Konfederacja 6,75% — 0 i Bezpartyjni Samorządowcy 4,91% — 0 (okręg nr 1: 28,19% — nie).
Polecenie (0–7). Scharakteryzuj systemy wyborcze obowiązujące w wyborach do Sejmu RP i do Senatu RP oraz sformułuj argumenty i kontrargumenty do tezy: Wybory większościowe mogą lepiej służyć reprezentacji grup mniejszościowych niż wybory proporcjonalne.
Źródło: arkusz CKE MWOP-R0-100-2505. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
Wspólne zasady obu elekcji
Wybory do obu izb odbywają się tego samego dnia, co do zasady co 4 lata. Są powszechne (czynne prawo wyborcze od 18. roku życia), bezpośrednie (choć Kodeks wyborczy dopuszcza głosowanie przez pełnomocnika i korespondencyjne) i tajne. W obu obowiązuje równość formalna — każdy wyborca ma jeden głos. Bierne prawo wyborcze: 21 lat do Sejmu, 30 lat do Senatu.
Aspekt 1. System wyborczy do Sejmu RP
Wybory do Sejmu są proporcjonalne, przeprowadzane w 41 okręgach wielomandatowych (średnio ok. 11 mandatów na okręg). Mandaty dzieli się metodą d'Hondta, po przekroczeniu progu wyborczego: 5% dla komitetu partii i 8% dla koalicji (z wyjątkiem komitetów mniejszości narodowych). Wybory są też równe materialnie — okręgi mają porównywalną liczbę mieszkańców przypadających na mandat.
Dane z materiałów pokazują trzy konsekwencje tego systemu:
- nadreprezentacja zwycięzcy. W 2015 r. PiS przy 37,58% głosów zdobył 235 z 460 mandatów, czyli 51,1% — bezwzględną większość przy poparciu poniżej 40%. To efekt metody d'Hondta, która premiuje listy najsilniejsze.
- niedoreprezentacja mniejszych ugrupowań. Konfederacja w 2023 r. przy 7,16% głosów uzyskała 18 mandatów (3,9%). W okręgu nr 1 jej 6,33% nie wystarczyło do żadnego mandatu.
- próg wyborczy eliminuje realne siły polityczne. W 2015 r. Zjednoczona Lewica (7,55%!) nie weszła do Sejmu, bo jako koalicja musiała przekroczyć 8%. Bez mandatów zostały też KORWiN (4,76%) i Razem (3,62%). Te trzy komitety zebrały łącznie blisko 16% głosów (7,55 + 4,76 + 3,62 = 15,93%).
- wyjątek dla mniejszości narodowej. Jedyny mandat w grupie „pozostałych komitetów” (łącznie 0,87% głosów) został przydzielony bez przekroczenia progu — przedstawicielowi mniejszości niemieckiej z Opolszczyzny.
Aspekt 2. System wyborczy do Senatu RP
Wybory do Senatu są większościowe, przeprowadzane w 100 okręgach jednomandatowych. Mandat zdobywa kandydat z największą liczbą głosów — nie musi to być większość bezwzględna. Nie ma progu wyborczego, ale nie ma też równości materialnej: okręgi różnią się liczbą wyborców, więc siła głosu jest różna.
Dane pokazują skutki:
- skrajna nadreprezentacja liderów. W 2015 r. PiS i PO zdobyły razem 95 ze 100 mandatów przy łącznie ok. 69% głosów. W Sejmie te same partie miały „tylko" nieco ponad 80% mandatów.
- niski próg zwycięstwa w okręgu. W okręgu nr 1 w obu elekcjach do zdobycia mandatu wystarczyło poniżej 40% głosów (36,93% w 2015 r., 39,36% w 2023 r.).
- znaczenie porozumień przedwyborczych. W 2023 r. Nowa Lewica przy zaledwie 5,29% głosów w skali kraju uzyskała 9 mandatów — więcej proporcjonalnie niż w Sejmie. Przyczyną mogło być porozumienie przedwyborcze (pakt senacki): w okręgu nr 1 pozostałe siły przyszłej koalicji nie wystawiły kandydatów. W okręgu nr 1 kandydat Nowej Lewicy wygrał z 39,36%.
- przestrzeń dla kandydatów niezależnych. Komitety spoza głównych sił zdobyły 4 mandaty (2015) i 5 mandatów (2023).
Aspekt 3. Argumenty i kontrargumenty do tezy
Argumenty za tezą (wybory większościowe lepiej służą mniejszościom):
- brak progu wyborczego — w okręgu jednomandatowym liczy się wyłącznie lokalne poparcie, więc grupa skoncentrowana terytorialnie może zdobyć mandat, mimo znikomego wyniku krajowego;
- Nowa Lewica 2023 — 5,29% głosów dało 9 mandatów senackich, czyli udział wyższy niż w Sejmie przy 8,61%;
- kandydaci niezależni i lokalni uzyskali w Senacie 4–5 mandatów, podczas gdy w Sejmie komitety spoza głównych sił zdobyły w 2023 r. zero;
- w okręgu nr 1 do zwycięstwa wystarczyło poniżej 40% głosów — próg realnie niższy niż w systemie proporcjonalnym z barierą krajową.
Kontrargumenty (wybory większościowe szkodzą mniejszościom):
- prawo Duvergera — system większościowy sprzyja dwupartyjności; w 2015 r. dwie czołowe siły zdobyły 95% mandatów senackich wobec ok. 80% sejmowych;
- głosy przegranych przepadają w całości — kandydat z 32,45% w okręgu nr 1 (PiS w 2023 r.) nie uzyskał nic, mimo poparcia jednej trzeciej wyborców;
- Konfederacja przy 6,75% głosów zdobyła w Senacie zero mandatów, podczas gdy w Sejmie przy zbliżonym wyniku (7,16%) uzyskała 18;
- Bezpartyjni Samorządowcy — 4,91% głosów, zero mandatów; w okręgu nr 1 ich kandydat z 28,19% również przegrał;
- sukces Nowej Lewicy mógł wynikać nie z natury systemu, lecz z porozumienia przedwyborczego przyszłych koalicjantów;
- system proporcjonalny ma wbudowany mechanizm ochronny — zwolnienie komitetów mniejszości narodowych z progu wyborczego, dzięki czemu w 2015 r. mandat uzyskał przedstawiciel mniejszości niemieckiej, choć jego komitet nie przekroczył progu.
Wniosek
Przytoczone dane dostarczają argumentów obu stronom, ale przeważają kontrargumenty. Trudno uznać, by reprezentacja grup mniejszościowych była mocną stroną systemu większościowego — sukces Nowej Lewicy w Senacie mógł wynikać z porozumienia przedwyborczego, a nie z konstrukcji systemu. Realną ochronę mniejszości narodowej zapewnia natomiast wyjątek od progu w wyborach proporcjonalnych do Sejmu.
Zadanie ma trzy aspekty i wszystkie trzeba zrealizować. Charakterystyka systemu sejmowego, charakterystyka systemu senackiego oraz argumenty i kontrargumenty do tezy. Praca skupiona wyłącznie na porównaniu systemów realizuje najwyżej dwa z nich.
Charakterystyka to nie samo wyliczenie cech. Warto wskazać konsekwencje systemu i poprzeć je danymi z materiałów — tak zbudowana jest przykładowa odpowiedź CKE.
Liczby, które warto wykorzystać: PiS 2015 — 37,58% głosów i 51,1% mandatów; Zjednoczona Lewica 2015 — 7,55% i zero mandatów (próg koalicyjny 8%); Konfederacja 2023 — 7,16% i 18 mandatów w Sejmie, ale 6,75% i zero w Senacie; Nowa Lewica 2023 — 5,29% i 9 mandatów senackich; 2015 — jeden mandat dla „pozostałych komitetów” (mniejszość niemiecka) przy 0,87% głosów tej grupy.
Uwaga na próg koalicyjny. Zjednoczona Lewica przekroczyła 5%, ale jako koalicyjny komitet wyborczy musiała przekroczyć próg 8%.
Ostrożnie z sukcesem Nowej Lewicy. Przykładowa odpowiedź CKE wskazuje, że przyczyną mogło być porozumienie przyszłych koalicjantów przed wyborami — można to wykorzystać także jako kontrargument.
Nie myl równości formalnej z materialną. Wybory do Senatu są formalnie równe (jeden wyborca, jeden głos), ale nie materialnie — okręgi mają różną liczbę mieszkańców. To istotny element charakterystyki drugiego systemu.
Teza w poleceniu dotyczy grup mniejszościowych, nie małych partii. Warto rozróżnić: mniejszość narodowa (chroniona wyjątkiem od progu w wyborach do Sejmu) i mniejszość polityczna (małe ugrupowanie). Przykładowa odpowiedź CKE odwołuje się do obu.
Treść zadania (CKE)
Sejm a Senat — dwa systemy wyborcze
| Cecha | Sejm RP | Senat RP |
|---|---|---|
| liczba mandatów | 460 | 100 |
| system | proporcjonalny | większościowy (zwykła większość) |
| okręgi | 41 wielomandatowych (7–20 mandatów) | 100 jednomandatowych |
| metoda podziału | d’Hondta | — (wygrywa najlepszy) |
| próg wyborczy | 5% partia, 8% koalicja | brak |
| wyjątek od progu | komitety mniejszości narodowych | nie dotyczy |
| równość formalna | ✔ | ✔ |
| równość materialna | ✔ | ✘ |
| bierne prawo wyborcze | 21 lat | 30 lat |
| kadencja | 4 lata | 4 lata, równolegle |
Co pokazują dane z arkusza
| Zjawisko | Dane |
|---|---|
| nadreprezentacja zwycięzcy (Sejm) | PiS 2015: 37,58% głosów → 51,1% mandatów |
| próg eliminuje realne siły | Zjednoczona Lewica 2015: 7,55% → 0 mandatów (próg koalicyjny 8%) |
| niedoreprezentacja małych (Sejm) | Konfederacja 2023: 7,16% → 18 mandatów (3,9%) |
| skrajna dwublokowość (Senat) | 2015: dwie czołowe siły → 95 ze 100 mandatów |
| efekt paktu wyborczego (Senat) | Nowa Lewica 2023: 5,29% głosów → 9 mandatów |
| przepadające głosy (Senat) | Konfederacja 2023: 6,75% → 0 mandatów |
| ochrona mniejszości narodowej | 2015: „pozostałe komitety” 0,87% → 1 mandat (mniejszość niemiecka) |
Metoda d’Hondta — jak premiuje silnych
Liczbę głosów każdej listy dzieli się kolejno przez 1, 2, 3, 4… a mandaty przypadają największym ilorazom.
| Lista | Głosy | ÷1 | ÷2 | ÷3 | ÷4 |
|---|---|---|---|---|---|
| A | 100 000 | 100 000 | 50 000 | 33 333 | 25 000 |
| B | 60 000 | 60 000 | 30 000 | 20 000 | 15 000 |
| C | 30 000 | 30 000 | 15 000 | 10 000 | 7 500 |
Przy 6 mandatach: A → 3, B → 2, C → 1. Lista A z 52,6% głosów zdobywa 50% mandatów, ale przy mniejszej liczbie mandatów w okręgu jej przewaga rośnie. Im mniejszy okręg, tym silniejsza premia dla lidera — i dlatego małe okręgi szkodzą małym partiom.
Prawa Duvergera
| System wyborczy | Tendencja systemu partyjnego |
|---|---|
| większościowy, jednomandatowy | dwupartyjność |
| proporcjonalny | wielopartyjność |
| większościowy dwuturowy | wielopartyjność z koalicjami |
Mechanizmy: efekt mechaniczny (system przelicza głosy na korzyść dużych) i efekt psychologiczny (wyborcy nie chcą „zmarnować” głosu na kandydata bez szans).
Systemy wyborcze a reprezentacja mniejszości — bilans
| Kryterium | Proporcjonalny | Większościowy |
|---|---|---|
| małe partie rozproszone terytorialnie | lepiej — mandat przy 5% w skali kraju | źle — przegrywają wszędzie |
| mniejszości skoncentrowane terytorialnie | dobrze (zwłaszcza z wyjątkiem od progu) | dobrze — mogą wygrać okręg |
| kandydaci niezależni i lokalni | źle — potrzebna lista | lepiej |
| proporcja głosów do mandatów | wysoka | niska |
| głosy przepadające | ograniczone progiem | bardzo liczne |
Struktura pracy na 7 punktów
| Część | Zawartość |
|---|---|
| wstęp | wspólne zasady obu elekcji (przymiotniki wyborcze, terminy, cenzusy) |
| aspekt 1 | system sejmowy: proporcjonalny, 41 okręgów, d’Hondt, progi — z danymi |
| aspekt 2 | system senacki: większościowy, 100 JOW, brak progu, brak równości materialnej — z danymi |
| aspekt 3 | argumenty i kontrargumenty do tezy, oparte na materiałach |
| zakończenie | wniosek wynikający z argumentów i kontrargumentów |
Punktacja CKE
Ocena według trzech aspektów tematu oraz formy, struktury i logiki wywodu:
- charakterystyka systemu wyborczego do Sejmu RP,
- charakterystyka systemu wyborczego do Senatu RP,
- sformułowanie argumentów i kontrargumentów do tezy.
- 7 pkt — trzy aspekty w pełni + właściwa forma, struktura i logika wywodu.
- 6 pkt — dwa w pełni i jeden częściowo + właściwa forma albo trzy w pełni.
- 5 pkt — dwa w pełni i jeden częściowo albo jeden w pełni i dwa częściowo + właściwa forma.
- 4 pkt — dwa w pełni albo trzy częściowo + właściwa struktura albo jeden w pełni i dwa częściowo.
- 3 pkt — trzy częściowo albo jeden w pełni i jeden częściowo.
- 2 pkt — dwa częściowo albo jeden w pełni.
- 1 pkt — jeden aspekt częściowo.
- Razem: 7 pkt.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „system wyborczy do Sejmu i Senatu RP, metoda d'Hondta, prog wyborczy, okregi jednomandatowe, reprezentacja mniejszosci” zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl