m Matura-Online.pl Rozwiązania zadań maturalnych
MWOP-R0-100-2505 • Otwarte rozszerzone • 7 pkt • Trudność: ★★★★★

Zadanie 21

Matura z WOS-u, maj 2025, poziom rozszerzony

Wymaganie:

(ZR) VII. Rywalizacja o władzę. 8) Zdający analizuje argumenty na rzecz większościowego, proporcjonalnego i mieszanego systemu wyborczego […]; 9) Zdający porównuje typy systemów wyborczych i analizuje ich wpływ na systemy partyjne; porównuje systemy wyborcze obowiązujące w wyborach w Rzeczypospolitej Polskiej. (ZP) III. Organy władzy publicznej w Rzeczypospolitej Polskiej. 3) […] na przykładzie wyborów do Sejmu […] i Senatu […] porównuje ordynację proporcjonalną i większościową […]. (ZR) IV. Komunikowanie i współdziałanie. 2) Zdający tworzy strategię argumentowania […].

Treść zadania

Materiał 1. Wybory do Sejmu RP 2015 (wynik ogólnokrajowy / okręg nr 1): PiS 37,58% — 235 mandatów / 35,70% — 6; PO 24,09% — 138 / 25,24% — 4; Kukiz'15 8,81% — 42 / 9,59% — 1; Nowoczesna 7,60% — 28 / 7,15% — 1; Zjednoczona Lewica 7,55% — 0 / 10,45% — 0; PSL 5,13% — 16 / 3,89% — 0; KORWiN 4,76% — 0; Razem 3,62% — 0; pozostałe 0,87% — 1 mandat.

Materiał 2. Wybory do Senatu RP 2015: PiS 39,99% — 61 mandatów (okręg nr 1: 36,93% — mandat tak); PO 28,85% — 34 (33,10% — nie); PSL 7,40% — 1; pozostałe komitety 23,76% — 4; w tym Zjednoczona Lewica 3,97% — 0.

Materiał 3. Wybory do Sejmu RP 2023: PiS 35,38% — 194 / 34,80% — 5; KO 30,70% — 157 / 33,78% — 5; Trzecia Droga 14,40% — 65 / 10,75% — 1; Nowa Lewica 8,61% — 26 / 9,51% — 1; Konfederacja 7,16% — 18 / 6,33% — 0; pozostałe 3,75% — 0.

Materiał 4. Wybory do Senatu RP 2023: PiS 34,81% — 34 (okręg nr 1: 32,45% — nie); KO 28,91% — 41; Trzecia Droga 11,50% — 11; Nowa Lewica 5,29% — 9 (okręg nr 1: 39,36% — mandat tak); pozostałe 18,65% — 5; w tym Konfederacja 6,75% — 0 i Bezpartyjni Samorządowcy 4,91% — 0 (okręg nr 1: 28,19% — nie).

Polecenie (0–7). Scharakteryzuj systemy wyborcze obowiązujące w wyborach do Sejmu RP i do Senatu RP oraz sformułuj argumenty i kontrargumenty do tezy: Wybory większościowe mogą lepiej służyć reprezentacji grup mniejszościowych niż wybory proporcjonalne.

Mapa okręgów wyborczych do Senatu RP w 2015 roku pokolorowana według komitetów zwycięskich kandydatów, z okręgiem nr 1 i tabelą wyników ogólnokrajowych i w okręgu nr 1.
Materiał 2. Wyniki wyborów do Senatu RP z 2015 r. Na podstawie: arkusz CKE MWOP-R0-100-2505 Oryginalny PDF CKE, str. 26
Mapa okręgów wyborczych do Senatu RP w 2023 roku pokolorowana według komitetów zwycięskich kandydatów, z okręgiem nr 1 i tabelą wyników ogólnokrajowych i w okręgu nr 1.
Materiał 4. Wyniki wyborów do Senatu RP z 2023 r. Na podstawie: arkusz CKE MWOP-R0-100-2505 Oryginalny PDF CKE, str. 27

Źródło: arkusz CKE MWOP-R0-100-2505. Otwórz oryginalny PDF

Rozwiązanie

Wspólne zasady obu elekcji

Wybory do obu izb odbywają się tego samego dnia, co do zasady co 4 lata. Są powszechne (czynne prawo wyborcze od 18. roku życia), bezpośrednie (choć Kodeks wyborczy dopuszcza głosowanie przez pełnomocnika i korespondencyjne) i tajne. W obu obowiązuje równość formalna — każdy wyborca ma jeden głos. Bierne prawo wyborcze: 21 lat do Sejmu, 30 lat do Senatu.

Aspekt 1. System wyborczy do Sejmu RP

Wybory do Sejmu są proporcjonalne, przeprowadzane w 41 okręgach wielomandatowych (średnio ok. 11 mandatów na okręg). Mandaty dzieli się metodą d'Hondta, po przekroczeniu progu wyborczego: 5% dla komitetu partii i 8% dla koalicji (z wyjątkiem komitetów mniejszości narodowych). Wybory są też równe materialnie — okręgi mają porównywalną liczbę mieszkańców przypadających na mandat.

Dane z materiałów pokazują trzy konsekwencje tego systemu:

  • nadreprezentacja zwycięzcy. W 2015 r. PiS przy 37,58% głosów zdobył 235 z 460 mandatów, czyli 51,1% — bezwzględną większość przy poparciu poniżej 40%. To efekt metody d'Hondta, która premiuje listy najsilniejsze.
  • niedoreprezentacja mniejszych ugrupowań. Konfederacja w 2023 r. przy 7,16% głosów uzyskała 18 mandatów (3,9%). W okręgu nr 1 jej 6,33% nie wystarczyło do żadnego mandatu.
  • próg wyborczy eliminuje realne siły polityczne. W 2015 r. Zjednoczona Lewica (7,55%!) nie weszła do Sejmu, bo jako koalicja musiała przekroczyć 8%. Bez mandatów zostały też KORWiN (4,76%) i Razem (3,62%). Te trzy komitety zebrały łącznie blisko 16% głosów (7,55 + 4,76 + 3,62 = 15,93%).
  • wyjątek dla mniejszości narodowej. Jedyny mandat w grupie „pozostałych komitetów” (łącznie 0,87% głosów) został przydzielony bez przekroczenia progu — przedstawicielowi mniejszości niemieckiej z Opolszczyzny.

Aspekt 2. System wyborczy do Senatu RP

Wybory do Senatu są większościowe, przeprowadzane w 100 okręgach jednomandatowych. Mandat zdobywa kandydat z największą liczbą głosów — nie musi to być większość bezwzględna. Nie ma progu wyborczego, ale nie ma też równości materialnej: okręgi różnią się liczbą wyborców, więc siła głosu jest różna.

Dane pokazują skutki:

  • skrajna nadreprezentacja liderów. W 2015 r. PiS i PO zdobyły razem 95 ze 100 mandatów przy łącznie ok. 69% głosów. W Sejmie te same partie miały „tylko" nieco ponad 80% mandatów.
  • niski próg zwycięstwa w okręgu. W okręgu nr 1 w obu elekcjach do zdobycia mandatu wystarczyło poniżej 40% głosów (36,93% w 2015 r., 39,36% w 2023 r.).
  • znaczenie porozumień przedwyborczych. W 2023 r. Nowa Lewica przy zaledwie 5,29% głosów w skali kraju uzyskała 9 mandatów — więcej proporcjonalnie niż w Sejmie. Przyczyną mogło być porozumienie przedwyborcze (pakt senacki): w okręgu nr 1 pozostałe siły przyszłej koalicji nie wystawiły kandydatów. W okręgu nr 1 kandydat Nowej Lewicy wygrał z 39,36%.
  • przestrzeń dla kandydatów niezależnych. Komitety spoza głównych sił zdobyły 4 mandaty (2015) i 5 mandatów (2023).

Aspekt 3. Argumenty i kontrargumenty do tezy

Argumenty za tezą (wybory większościowe lepiej służą mniejszościom):

  • brak progu wyborczego — w okręgu jednomandatowym liczy się wyłącznie lokalne poparcie, więc grupa skoncentrowana terytorialnie może zdobyć mandat, mimo znikomego wyniku krajowego;
  • Nowa Lewica 2023 — 5,29% głosów dało 9 mandatów senackich, czyli udział wyższy niż w Sejmie przy 8,61%;
  • kandydaci niezależni i lokalni uzyskali w Senacie 4–5 mandatów, podczas gdy w Sejmie komitety spoza głównych sił zdobyły w 2023 r. zero;
  • w okręgu nr 1 do zwycięstwa wystarczyło poniżej 40% głosów — próg realnie niższy niż w systemie proporcjonalnym z barierą krajową.

Kontrargumenty (wybory większościowe szkodzą mniejszościom):

  • prawo Duvergera — system większościowy sprzyja dwupartyjności; w 2015 r. dwie czołowe siły zdobyły 95% mandatów senackich wobec ok. 80% sejmowych;
  • głosy przegranych przepadają w całości — kandydat z 32,45% w okręgu nr 1 (PiS w 2023 r.) nie uzyskał nic, mimo poparcia jednej trzeciej wyborców;
  • Konfederacja przy 6,75% głosów zdobyła w Senacie zero mandatów, podczas gdy w Sejmie przy zbliżonym wyniku (7,16%) uzyskała 18;
  • Bezpartyjni Samorządowcy — 4,91% głosów, zero mandatów; w okręgu nr 1 ich kandydat z 28,19% również przegrał;
  • sukces Nowej Lewicy mógł wynikać nie z natury systemu, lecz z porozumienia przedwyborczego przyszłych koalicjantów;
  • system proporcjonalny ma wbudowany mechanizm ochronny — zwolnienie komitetów mniejszości narodowych z progu wyborczego, dzięki czemu w 2015 r. mandat uzyskał przedstawiciel mniejszości niemieckiej, choć jego komitet nie przekroczył progu.

Wniosek

Przytoczone dane dostarczają argumentów obu stronom, ale przeważają kontrargumenty. Trudno uznać, by reprezentacja grup mniejszościowych była mocną stroną systemu większościowego — sukces Nowej Lewicy w Senacie mógł wynikać z porozumienia przedwyborczego, a nie z konstrukcji systemu. Realną ochronę mniejszości narodowej zapewnia natomiast wyjątek od progu w wyborach proporcjonalnych do Sejmu.

Typowy błąd / pułapka

Zadanie ma trzy aspekty i wszystkie trzeba zrealizować. Charakterystyka systemu sejmowego, charakterystyka systemu senackiego oraz argumenty i kontrargumenty do tezy. Praca skupiona wyłącznie na porównaniu systemów realizuje najwyżej dwa z nich.

Charakterystyka to nie samo wyliczenie cech. Warto wskazać konsekwencje systemu i poprzeć je danymi z materiałów — tak zbudowana jest przykładowa odpowiedź CKE.

Liczby, które warto wykorzystać: PiS 2015 — 37,58% głosów i 51,1% mandatów; Zjednoczona Lewica 2015 — 7,55% i zero mandatów (próg koalicyjny 8%); Konfederacja 2023 — 7,16% i 18 mandatów w Sejmie, ale 6,75% i zero w Senacie; Nowa Lewica 2023 — 5,29% i 9 mandatów senackich; 2015 — jeden mandat dla „pozostałych komitetów” (mniejszość niemiecka) przy 0,87% głosów tej grupy.

Uwaga na próg koalicyjny. Zjednoczona Lewica przekroczyła 5%, ale jako koalicyjny komitet wyborczy musiała przekroczyć próg 8%.

Ostrożnie z sukcesem Nowej Lewicy. Przykładowa odpowiedź CKE wskazuje, że przyczyną mogło być porozumienie przyszłych koalicjantów przed wyborami — można to wykorzystać także jako kontrargument.

Nie myl równości formalnej z materialną. Wybory do Senatu są formalnie równe (jeden wyborca, jeden głos), ale nie materialnie — okręgi mają różną liczbę mieszkańców. To istotny element charakterystyki drugiego systemu.

Teza w poleceniu dotyczy grup mniejszościowych, nie małych partii. Warto rozróżnić: mniejszość narodowa (chroniona wyjątkiem od progu w wyborach do Sejmu) i mniejszość polityczna (małe ugrupowanie). Przykładowa odpowiedź CKE odwołuje się do obu.

Treść zadania (CKE)

Zadanie 21 — WOS 2025, poziom rozszerzony, arkusz CKE
Fragment arkusza CKE MWOP-R0-100-A-2505 — zadanie 21. Na podstawie: CKE, matura maj 2025, WOS PR Oryginalny PDF CKE, str. 26

Sejm a Senat — dwa systemy wyborcze

CechaSejm RPSenat RP
liczba mandatów460100
systemproporcjonalnywiększościowy (zwykła większość)
okręgi41 wielomandatowych (7–20 mandatów)100 jednomandatowych
metoda podziałud’Hondta— (wygrywa najlepszy)
próg wyborczy5% partia, 8% koalicjabrak
wyjątek od progukomitety mniejszości narodowychnie dotyczy
równość formalna✔✔
równość materialna✔✘
bierne prawo wyborcze21 lat30 lat
kadencja4 lata4 lata, równolegle

Co pokazują dane z arkusza

ZjawiskoDane
nadreprezentacja zwycięzcy (Sejm)PiS 2015: 37,58% głosów → 51,1% mandatów
próg eliminuje realne siłyZjednoczona Lewica 2015: 7,55% → 0 mandatów (próg koalicyjny 8%)
niedoreprezentacja małych (Sejm)Konfederacja 2023: 7,16% → 18 mandatów (3,9%)
skrajna dwublokowość (Senat)2015: dwie czołowe siły → 95 ze 100 mandatów
efekt paktu wyborczego (Senat)Nowa Lewica 2023: 5,29% głosów → 9 mandatów
przepadające głosy (Senat)Konfederacja 2023: 6,75% → 0 mandatów
ochrona mniejszości narodowej2015: „pozostałe komitety” 0,87% → 1 mandat (mniejszość niemiecka)

Metoda d’Hondta — jak premiuje silnych

Liczbę głosów każdej listy dzieli się kolejno przez 1, 2, 3, 4… a mandaty przypadają największym ilorazom.

ListaGłosy÷1÷2÷3÷4
A100 000100 00050 00033 33325 000
B60 00060 00030 00020 00015 000
C30 00030 00015 00010 0007 500

Przy 6 mandatach: A → 3, B → 2, C → 1. Lista A z 52,6% głosów zdobywa 50% mandatów, ale przy mniejszej liczbie mandatów w okręgu jej przewaga rośnie. Im mniejszy okręg, tym silniejsza premia dla lidera — i dlatego małe okręgi szkodzą małym partiom.

Prawa Duvergera

System wyborczyTendencja systemu partyjnego
większościowy, jednomandatowydwupartyjność
proporcjonalnywielopartyjność
większościowy dwuturowywielopartyjność z koalicjami

Mechanizmy: efekt mechaniczny (system przelicza głosy na korzyść dużych) i efekt psychologiczny (wyborcy nie chcą „zmarnować” głosu na kandydata bez szans).

Systemy wyborcze a reprezentacja mniejszości — bilans

KryteriumProporcjonalnyWiększościowy
małe partie rozproszone terytorialnielepiej — mandat przy 5% w skali krajuźle — przegrywają wszędzie
mniejszości skoncentrowane terytorialniedobrze (zwłaszcza z wyjątkiem od progu)dobrze — mogą wygrać okręg
kandydaci niezależni i lokalniźle — potrzebna listalepiej
proporcja głosów do mandatówwysokaniska
głosy przepadająceograniczone progiembardzo liczne

Struktura pracy na 7 punktów

CzęśćZawartość
wstępwspólne zasady obu elekcji (przymiotniki wyborcze, terminy, cenzusy)
aspekt 1system sejmowy: proporcjonalny, 41 okręgów, d’Hondt, progi — z danymi
aspekt 2system senacki: większościowy, 100 JOW, brak progu, brak równości materialnej — z danymi
aspekt 3argumenty i kontrargumenty do tezy, oparte na materiałach
zakończeniewniosek wynikający z argumentów i kontrargumentów

Punktacja CKE

Ocena według trzech aspektów tematu oraz formy, struktury i logiki wywodu:

  1. charakterystyka systemu wyborczego do Sejmu RP,
  2. charakterystyka systemu wyborczego do Senatu RP,
  3. sformułowanie argumentów i kontrargumentów do tezy.
  • 7 pkt — trzy aspekty w pełni + właściwa forma, struktura i logika wywodu.
  • 6 pkt — dwa w pełni i jeden częściowo + właściwa forma albo trzy w pełni.
  • 5 pkt — dwa w pełni i jeden częściowo albo jeden w pełni i dwa częściowo + właściwa forma.
  • 4 pkt — dwa w pełni albo trzy częściowo + właściwa struktura albo jeden w pełni i dwa częściowo.
  • 3 pkt — trzy częściowo albo jeden w pełni i jeden częściowo.
  • 2 pkt — dwa częściowo albo jeden w pełni.
  • 1 pkt — jeden aspekt częściowo.
  • Razem: 7 pkt.

Rozumiesz, jak to rozwiązać?

Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji

matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „system wyborczy do Sejmu i Senatu RP, metoda d'Hondta, prog wyborczy, okregi jednomandatowe, reprezentacja mniejszosci” zrobisz samodzielnie.

Otwórz matury-online.pl