Zadanie 21

Wspólne zasady obu elekcji

Wybory do obu izb odbywają się tego samego dnia, co do zasady co 4 lata. Są powszechne (czynne prawo wyborcze od 18. roku życia), bezpośrednie (choć Kodeks wyborczy dopuszcza głosowanie przez pełnomocnika i korespondencyjne) i tajne. W obu obowiązuje równość formalna — każdy wyborca ma jeden głos. Bierne prawo wyborcze: 21 lat do Sejmu, 30 lat do Senatu.

Aspekt 1. System wyborczy do Sejmu RP

Wybory do Sejmu są proporcjonalne, przeprowadzane w 41 okręgach wielomandatowych (średnio ok. 11 mandatów na okręg). Mandaty dzieli się metodą d'Hondta, po przekroczeniu progu wyborczego: 5% dla komitetu partii i 8% dla koalicji (z wyjątkiem komitetów mniejszości narodowych). Wybory są też równe materialnie — okręgi mają porównywalną liczbę mieszkańców przypadających na mandat.

Dane z materiałów pokazują trzy konsekwencje tego systemu:

• nadreprezentacja zwycięzcy. W 2015 r. PiS przy 37,58% głosów zdobył 235 z 460 mandatów, czyli 51,1% — bezwzględną większość przy poparciu poniżej 40%. To efekt metody d'Hondta, która premiuje listy najsilniejsze.
• niedoreprezentacja mniejszych ugrupowań. Konfederacja w 2023 r. przy 7,16% głosów uzyskała 18 mandatów (3,9%). W okręgu nr 1 jej 6,33% nie wystarczyło do żadnego mandatu.
• próg wyborczy eliminuje realne siły polityczne. W 2015 r. Zjednoczona Lewica (7,55%!) nie weszła do Sejmu, bo jako koalicja musiała przekroczyć 8%. Bez mandatów zostały też KORWiN (4,76%) i Razem (3,62%). Łącznie ponad 16% głosów przepadło.
• wyjątek dla mniejszości narodowej. Jedyny mandat przyznany bez przekroczenia progu (0,87% głosów) trafił do przedstawiciela mniejszości niemieckiej z Opolszczyzny.

Aspekt 2. System wyborczy do Senatu RP

Wybory do Senatu są większościowe, przeprowadzane w 100 okręgach jednomandatowych. Mandat zdobywa kandydat z największą liczbą głosów — nie musi to być większość bezwzględna. Nie ma progu wyborczego, ale nie ma też równości materialnej: okręgi różnią się liczbą wyborców, więc siła głosu jest różna.

Dane pokazują skutki:

• skrajna nadreprezentacja liderów. W 2015 r. PiS i PO zdobyły razem 95 ze 100 mandatów przy łącznie ok. 69% głosów. W Sejmie te same partie miały „tylko" nieco ponad 80% mandatów.
• niski próg zwycięstwa w okręgu. W okręgu nr 1 w obu elekcjach do zdobycia mandatu wystarczyło poniżej 40% głosów (36,93% w 2015 r., 39,36% w 2023 r.).
• znaczenie porozumień przedwyborczych. W 2023 r. Nowa Lewica przy zaledwie 5,29% głosów w skali kraju uzyskała 9 mandatów — więcej proporcjonalnie niż w Sejmie. Powód: w ramach paktu senackiego pozostałe siły opozycji nie wystawiały konkurencyjnych kandydatów. W okręgu nr 1 kandydat Nowej Lewicy wygrał z 39,36%.
• przestrzeń dla kandydatów niezależnych. Komitety spoza głównych sił zdobyły 4 mandaty (2015) i 5 mandatów (2023).

Aspekt 3. Argumenty i kontrargumenty do tezy

Argumenty za tezą (wybory większościowe lepiej służą mniejszościom):

• brak progu wyborczego — w okręgu jednomandatowym liczy się wyłącznie lokalne poparcie, więc grupa skoncentrowana terytorialnie może zdobyć mandat, mimo znikomego wyniku krajowego;
• Nowa Lewica 2023 — 5,29% głosów dało 9 mandatów senackich, czyli udział wyższy niż w Sejmie przy 8,61%;
• kandydaci niezależni i lokalni uzyskali w Senacie 4–5 mandatów, podczas gdy w Sejmie komitety spoza głównych sił zdobyły w 2023 r. zero;
• w okręgu nr 1 do zwycięstwa wystarczyło poniżej 40% głosów — próg realnie niższy niż w systemie proporcjonalnym z barierą krajową.

Kontrargumenty (wybory większościowe szkodzą mniejszościom):

• prawo Duvergera — system większościowy sprzyja dwupartyjności; w 2015 r. dwie czołowe siły zdobyły 95% mandatów senackich wobec ok. 80% sejmowych;
• głosy przegranych przepadają w całości — kandydat z 32,45% w okręgu nr 1 (PiS w 2023 r.) nie uzyskał nic, mimo poparcia jednej trzeciej wyborców;
• Konfederacja przy 6,75% głosów zdobyła w Senacie zero mandatów, podczas gdy w Sejmie przy zbliżonym wyniku (7,16%) uzyskała 18;
• Bezpartyjni Samorządowcy — 4,91% głosów, zero mandatów; w okręgu nr 1 ich kandydat z 28,19% również przegrał;
• sukces Nowej Lewicy wynikał nie z natury systemu, lecz z paktu senackiego — czyli z porozumienia dużych graczy, a nie z ochrony mniejszości;
• system proporcjonalny ma wbudowany mechanizm ochronny — zwolnienie komitetów mniejszości narodowych z progu wyborczego, dzięki czemu mniejszość niemiecka miała mandat już przy 0,87% głosów.

Wniosek

Przytoczone dane dostarczają argumentów obu stronom, ale przeważają kontrargumenty. Trudno uznać, by reprezentacja grup mniejszościowych była mocną stroną systemu większościowego — pojedyncze sukcesy mniejszych ugrupowań w Senacie wynikały z porozumień koalicyjnych, a nie z konstrukcji systemu. Realną ochronę mniejszości narodowej zapewnia natomiast wyjątek od progu w wyborach proporcjonalnych do Sejmu.