Zadanie 8
Matura z WOS-u, maj 2025, poziom rozszerzony
Wymaganie: (ZP) II. Społeczeństwo obywatelskie — odróżnianie faktów od opinii w przekazie. (ZR) V. Państwo, myśl polityczna i modele ustrojowe — legitymizacja władzy i jej typy. II. Wykorzystanie i tworzenie informacji — krytyczna analiza tekstu.
Treść zadania
O zmianie systemu władzy w RPA:
1. Apartheid zyskał status doktryny prawnopaństwowej po objęciu stanowiska premiera przez Daniela F. Malana. 2. W lutym 1990 roku prezydent Frederik W. de Klerk wygłosił przemówienie, w którym zapowiedział reformy w kierunku likwidacji systemu apartheidu. 3. Upadek tej doktryny rasistowskiej — jak się wydaje — przyśpieszyły: światowa recesja lat 80. XX wieku, skutki sankcji […] oraz działania opozycji. 4. Afrykański Kongres Narodowy Nelsona Mandeli, najsilniejszy i najwybitniejszy ruch polityczny w całej Afryce, stał się w końcu partnerem do negocjacji. 5. Wydarzenia […] w Europie Środkowo-Wschodniej na przełomie lat 80. i 90. XX wieku zapewne inspirowały sposób przemiany. 6. Zmiana zachodziła przez szukanie uczciwego kompromisu, sprawiedliwą transformację, zgodnie z doktryną wybaczenia, ogłoszoną przez Mandelę po wyjściu z więzienia w 1990 roku. 7. W 1994 roku odbyły się pierwsze w historii kraju wybory bez ograniczeń w prawie wyborczym, które wygrał Kongres, a Mandela został prezydentem.
8.1. (0–1) Wybierz zdania, w których zawarte są wyłącznie fakty. Wpisz ich numery.
8.2. (0–1) Odnosząc się do typologii legitymizacji władzy, uzasadnij, że władza Nelsona Mandeli w połowie lat 90. XX wieku była legitymizowana nie tylko przez charyzmę.
Źródło: arkusz CKE MWOP-R0-100-2505. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
8.1.
Zdania 1., 2. i 7.
Zawierają wyłącznie weryfikowalne stwierdzenia o zdarzeniach: kto objął stanowisko, kto i kiedy wygłosił przemówienie, kiedy odbyły się wybory i kto je wygrał. Każde z nich można sprawdzić w źródłach.
Pozostałe zdania zawierają elementy oceny:
- 3. — sygnalizowane wprost zwrotem „jak się wydaje"; to hipoteza o przyczynach,
- 4. — wartościujące określenia „najsilniejszy i najwybitniejszy ruch polityczny",
- 5. — przypuszczenie sygnalizowane słowem „zapewne",
- 6. — oceny „uczciwego kompromisu", „sprawiedliwą transformację".
8.2.
Zgodnie z typologią Maxa Webera wyróżnia się trzy typy prawomocnego panowania: tradycyjne, charyzmatyczne i legalne (racjonalne).
Władza Mandeli rzeczywiście miała silny komponent charyzmatyczny — wynikający z jego autorytetu moralnego, lat spędzonych w więzieniu i głoszonej doktryny wybaczenia. Nie był to jednak jedyny jej fundament.
Mandela został prezydentem w wyniku wyborów przeprowadzonych w 1994 r., pierwszych w historii RPA bez ograniczeń w prawie wyborczym, i objął urząd zgodnie z obowiązującymi procedurami prawnymi. Jego władza opierała się więc także na legitymizacji legalnej (racjonalnej) — wynikającej z ustanowionego porządku prawnego i demokratycznego mandatu udzielonego przez wyborców.
W 8.1 najskuteczniejszą metodą jest polowanie na słowa-sygnały. Opinię zdradzają: „jak się wydaje", „zapewne", „prawdopodobnie", stopień najwyższy („najsilniejszy", „najwybitniejszy") oraz przymiotniki wartościujące („uczciwy", „sprawiedliwy"). Każde z tych wyrażeń wyklucza zdanie ze zbioru faktów.
Zdanie 4. bywa błędnie uznawane za fakt. Informacja, że ANC był partnerem negocjacji, jest faktem — ale całe zdanie zawiera także ocenę („najwybitniejszy ruch polityczny w całej Afryce"). Polecenie mówi „wyłącznie fakty", więc zdanie odpada.
Zdanie 6. też ma faktograficzne jądro (Mandela wyszedł z więzienia w 1990 r.), ale otacza je oceną „uczciwy kompromis", „sprawiedliwa transformacja".
W 8.2 nie wystarczy napisać, że Mandela wygrał wybory. Trzeba nazwać typ legitymizacji — legalna (racjonalna) — i powiązać go z typologią. Polecenie mówi wprost: „odnosząc się do typologii legitymizacji władzy".
Nie zaprzeczaj charyzmie. Polecenie mówi „nie tylko przez charyzmę" — a więc zakłada, że komponent charyzmatyczny istniał. Dobra odpowiedź dodaje drugi typ legitymizacji, a nie neguje pierwszego.
Legitymizacja to nie legalność. Legalność to zgodność z prawem; legitymizacja to społeczne uznanie prawa do rządzenia. Władza może być legalna, ale pozbawiona legitymizacji — i odwrotnie.
Treść zadania (CKE)
Fakt a opinia — słowa-sygnały
| Sygnał opinii | Przykłady z tekstu |
|---|---|
| wyrażenia modalne | „jak się wydaje” (zd. 3), „zapewne” (zd. 5) |
| stopień najwyższy | „najsilniejszy”, „najwybitniejszy” (zd. 4) |
| przymiotniki wartościujące | „uczciwy”, „sprawiedliwy” (zd. 6) |
| czasowniki oceniające | uważam, sądzę, wierzę |
| generalizacje | „zawsze”, „nigdy”, „wszyscy” |
Test praktyczny: czy zdanie da się sprawdzić i rozstrzygnąć? Datę wyborów tak; to, czy kompromis był „uczciwy” — nie.
Trzy typy prawomocnego panowania (Max Weber)
| Typ | Źródło uznania | Przykład |
|---|---|---|
| tradycyjne | odwieczny zwyczaj, dziedziczenie | monarchia dziedziczna, patriarchat |
| charyzmatyczne | niezwykłe cechy przywódcy | przywódca rewolucji, prorok, Mandela jako symbol oporu |
| legalne (racjonalne) | ustanowiony porządek prawny, procedury | prezydent wybrany w wyborach, urzędnik |
Weber podkreślał, że typy te występują zwykle w mieszankach, a władza charyzmatyczna z czasem ulega rutynizacji — przekształca się w tradycyjną albo legalną. Kariera Mandeli jest podręcznikowym przykładem takiego przejścia: od charyzmatycznego przywódcy ruchu oporu do prezydenta z demokratycznym mandatem.
Apartheid — kalendarium
| Rok | Wydarzenie |
|---|---|
| 1948 | zwycięstwo Partii Narodowej, D.F. Malan premierem — apartheid staje się doktryną państwową |
| 1960 | masakra w Sharpeville; delegalizacja ANC |
| 1962 | aresztowanie Nelsona Mandeli (skazany w 1964 na dożywocie) |
| lata 80. | sankcje międzynarodowe, izolacja, kryzys gospodarczy |
| luty 1990 | przemówienie F.W. de Klerka; legalizacja ANC; uwolnienie Mandeli |
| 1993 | Pokojowa Nagroda Nobla dla Mandeli i de Klerka |
| 1994 | pierwsze powszechne wybory — zwycięstwo ANC, Mandela prezydentem |
| 1995–2002 | Komisja Prawdy i Pojednania pod przewodnictwem Desmonda Tutu |
Doktryna wybaczenia i sprawiedliwość naprawcza
| Model | Cel | Przykład |
|---|---|---|
| sprawiedliwość retrybutywna | ukaranie sprawców | procesy norymberskie |
| sprawiedliwość naprawcza (tranzycyjna) | ujawnienie prawdy i pojednanie | Komisja Prawdy i Pojednania w RPA |
Model południowoafrykański oferował sprawcom amnestię w zamian za pełne ujawnienie popełnionych czynów. Do dziś pozostaje najczęściej przywoływanym przykładem transformacji bez wojny domowej — i argumentem w sporach o rozliczanie systemów autorytarnych.
Punktacja CKE
- 8.1. 1 pkt — wskazanie wszystkich trzech zdań: 1., 2., 7.
- 8.2. 1 pkt — uzasadnienie odwołujące się do typologii i wskazujące legitymizację legalną (demokratyczną) wynikającą z wyborów 1994 r.
- Razem: 2 pkt.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „fakt a opinia, legitymizacja wladzy, typologia Webera, apartheid, RPA, Nelson Mandela" zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl