m Matura-Online.pl Rozwiązania zadań maturalnych
MWOP-R0-100-2505 • Otwarte krótkie • 3 pkt • Trudność: ★★★★★

Zadanie 3

Matura z WOS-u, maj 2025, poziom rozszerzony

Wymaganie:

(ZR) III. Struktura społeczna i problemy społeczne. 4) Zdający przedstawia strukturę warstwową współczesnego społeczeństwa polskiego (3.1, 3.3). 6) Zdający analizuje nierówności społeczne w Rzeczypospolitej Polskiej […] (3.1, 3.2). 3) Zdający wyjaśnia kwestię dyferencjacji społecznej inteligencji […] (3.2). (ZP) I. Człowiek i społeczeństwo. 8) Zdający charakteryzuje współczesne społeczeństwo i analizuje jego cechy ([…] postindustrialne […]) (3.3).

Treść zadania

Wykres 1. Klasy społeczne wyodrębnione na podstawie kryterium dochodowego (Polska 2019, osoby 24–64 lata; EHDI — dochód rozporządzalny na członka gospodarstwa domowego): klasa wyższa 16%, klasa średnia 54%, klasa niższa 30%.

Wykres 2. Klasy społeczne wyodrębnione na podstawie kryterium zawodowego (klasyfikacja EGP): klasa wyższa 12%, klasa średnia 51%, klasa niższa 37%.

W klasyfikacji EGP „kluczowymi czynnikami decydującymi o przynależności klasowej są umiejętności związane z wykonywanym zawodem oraz stanowisko zajmowane w strukturze organizacyjnej. W najwyższej kategorii mamy profesjonalistów wyższego szczebla. Kolejne kategorie charakteryzują się coraz mniejszym poziomem wiedzy specjalistycznej, niższą pozycją organizacyjną oraz mniejszym poziomem skomplikowania wykonywanych prac." (P. Kukołowicz, Klasa średnia w Polsce, 2019)

3.1. (0–1) Odnosząc się do obu wykresów, sformułuj kontrargument do tezy: Wykonywany zawód oraz uzyskiwany dochód jednakowo określają przynależność klasową danej jednostki.

3.2. (0–1) Sformułuj argumenty do tezy: Przedstawicieli inteligencji można zaliczyć do każdej z klas społecznych przedstawionych na obu wykresach — osobno dla wykresu 1. i dla wykresu 2.

3.3. (0–1) Oceń prawdziwość stwierdzeń (P/F):

  1. Na wykresach pojęcia „klasa" użyto w znaczeniu „warstwy" (w ujęciu stratyfikacyjnym, zwanym też gradacyjnym).
  2. Struktura społeczna przedstawiona na wykresach może występować w społeczeństwie postindustrialnym.
Piramida klas społecznych w Polsce w 2019 roku według kryterium dochodowego (EHDI): klasa wyższa 16%, średnia 54%, niższa 30%.
Wykres 1. Klasy społeczne wyodrębnione na podstawie kryterium dochodowego Na podstawie: arkusz CKE MWOP-R0-100-2505 Oryginalny PDF CKE, str. 6
Piramida klas społecznych w Polsce w 2019 roku według kryterium zawodowego: klasa wyższa 12%, średnia 51%, niższa 37%.
Wykres 2. Klasy społeczne wyodrębnione na podstawie kryterium zawodowego Na podstawie: arkusz CKE MWOP-R0-100-2505 Oryginalny PDF CKE, str. 6

Źródło: arkusz CKE MWOP-R0-100-2505. Otwórz oryginalny PDF

Rozwiązanie

3.1. Kontrargument:

Gdyby zawód i dochód określały przynależność klasową jednakowo, oba wykresy dawałyby identyczne udziały procentowe. Tak jednak nie jest:

Klasa kryterium dochodowe kryterium zawodowe różnica
wyższa 16% 12% 4 p.p.
średnia 54% 51% 3 p.p.
niższa 30% 37% 7 p.p.

Te same osoby trafiają więc do różnych klas w zależności od przyjętego kryterium. Wysoka pozycja zawodowa — duża wiedza specjalistyczna i wysokie stanowisko — nie zawsze idzie w parze z wysokimi zarobkami. I odwrotnie: wysoki dochód bywa osiągany w zawodach niewymagających wiedzy specjalistycznej.

3.2.

Klasy przedstawione na wykresie 1. (dochodowe). Przedstawicieli inteligencji łączy wyższe wykształcenie, ale nie łączy ich poziom dochodu — osoby z wyższym wykształceniem mogą zarabiać bardzo różnie. Dodatkowo wykres opiera się na dochodzie w przeliczeniu na członka gospodarstwa domowego: ta sama pensja może umieścić osobę żyjącą samotnie w wyższej klasie dochodowej, a rodzica kilkorga dzieci — w niższej. Inteligencja rozkłada się więc na wszystkie trzy klasy dochodowe.

Klasy przedstawione na wykresie 2. (zawodowe). Przedstawiciele inteligencji mogą wykonywać pracę niezgodną ze swoimi kwalifikacjami — absolwent studiów pracujący poniżej wykształcenia może trafić do niższej klasy zawodowej. Poza tym część zawodów wymagających dyplomu nie wymaga znaczącej wiedzy specjalistycznej ani nie wiąże się z wysoką pozycją organizacyjną, co w klasyfikacji EGP lokuje je w kategoriach średnich lub niższych.

3.3. PP

  1. P — pojęcia „klasa wyższa / średnia / niższa" użyto tu w sensie gradacyjnym (stratyfikacyjnym): to warstwy uporządkowane wzdłuż jednej skali (dochód albo pozycja zawodowa), a nie klasy w rozumieniu marksowskim, opartym na stosunku do środków produkcji.
  2. P — w społeczeństwie postindustrialnym dominują usługi, wiedza i informacja, a liczna klasa średnia jest jego cechą charakterystyczną. Struktura z przewagą klasy średniej (51–54%) jest więc z takim społeczeństwem w pełni zgodna.
Typowy błąd / pułapka

W 3.1 polecenie prosi o kontrargument, a nie argument. Trzeba podważyć tezę, że oba kryteria dają ten sam wynik. Wypowiedź potwierdzająca tezę nie punktuje.

Kontrargument ma odnosić się do obu wykresów. Najprostsza droga: zestawić dwie liczby dla tej samej klasy i wskazać różnicę. Przykładowe odpowiedzi CKE dopuszczają też kontrargument bez liczb, np. że wysoki poziom wiedzy specjalistycznej nie zawsze daje dochód warunkujący przynależność do klasy wyższej.

W 3.2 trzeba podać dwa argumenty — po jednym dla każdego wykresu. Punkt przyznaje się łącznie, więc uzupełnienie tylko jednej rubryki oznacza zero.

Nie myl dochodu z zarobkiem. Wykres 1. opiera się na dochodzie na członka gospodarstwa domowego (EHDI). Ta sama pensja daje zupełnie inną pozycję w zależności od liczby osób na utrzymaniu — to gotowy argument w 3.2.

W 3.3 stwierdzenie 1. sprawdza rozróżnienie dwóch ujęć klasy. Gradacyjne (stratyfikacyjne) — warstwy „wyżej/niżej" na skali dochodu, prestiżu, wykształcenia. Dychotomiczne (marksowskie) — klasy definiowane przez stosunek do środków produkcji, w relacji wyzysku. Wykresy operują pierwszym ujęciem.

W 3.3 stwierdzenie 2. jest prawdziwe. Nie ma sprzeczności: społeczeństwo postindustrialne charakteryzuje się właśnie rozbudowaną klasą średnią i przewagą zawodów usługowych i eksperckich.

Uwaga na skalę „inteligencji". To kategoria polska, definiowana przez wykształcenie i etos, a nie przez dochód. Dlatego rozsypuje się po wszystkich klasach obu wykresów — i o tym właśnie jest zadanie 3.2.

Treść zadania (CKE)

Zadanie 3 — WOS 2025, poziom rozszerzony, arkusz CKE
Fragment arkusza CKE MWOP-R0-100-A-2505 — zadanie 3. Na podstawie: CKE, matura maj 2025, WOS PR Oryginalny PDF CKE, str. 6

Dwa ujęcia klasy społecznej

UjęciePodstawa podziałuLiczba klasAutor
gradacyjne (stratyfikacyjne)skala — dochód, prestiż, wykształceniedowolna, uporządkowanaWeber, badania współczesne
dychotomiczne (marksowskie)stosunek do środków produkcjidwie, w relacji konfliktuMarks

Wykresy w zadaniu operują ujęciem gradacyjnym — dzielą społeczeństwo na warstwy „wyższą, średnią i niższą” wzdłuż jednej zmiennej.

Trzy klasyczne kryteria stratyfikacji według Webera

WymiarZasóbPrzykład rozbieżności
klasa (ekonomiczny)dochód, majątekdobrze zarabiający przedsiębiorca bez wykształcenia
status (prestiż)uznanie społeczneprofesor o niskich zarobkach
partia (władza)wpływ politycznyurzędnik średniego szczebla z realną decyzyjnością

Te trzy wymiary nie muszą się pokrywać — rozbieżność pozycji jednostki w różnych wymiarach nazywa się niespójnością statusu. Na podobnej rozbieżności (zawód a dochód) można oprzeć kontrargument w 3.1.

Klasyfikacja EGP

Schemat Eriksona–Goldthorpe’a–Portocarero dzieli społeczeństwo według zawodu, biorąc pod uwagę:

  1. rodzaj kontraktu (praca najemna, samozatrudnienie, kontrakt służbowy),
  2. poziom wiedzy specjalistycznej,
  3. pozycję w strukturze organizacyjnej.
KategoriaKto
Iprofesjonaliści wyższego szczebla, wyżsi menedżerowie
IIprofesjonaliści niższego szczebla, technicy
IIIpracownicy biurowi i usługowi rutynowi
IVdrobni przedsiębiorcy, rolnicy
V–VIbrygadziści, robotnicy wykwalifikowani
VIIrobotnicy niewykwalifikowani, robotnicy rolni

Inteligencja jako kategoria specyficznie polska

CechaOpis
kryteriumwykształcenie i praca umysłowa, nie dochód
etossłużba społeczna, obowiązek wobec wspólnoty
genezaXIX w.
pozycja dochodowaskrajnie zróżnicowana

Dlatego inteligencja nie tworzy zwartej klasy w żadnym z ujęć z wykresów — rozkłada się po wszystkich warstwach. To sedno argumentacji w 3.2.

Struktura klasowa a typ społeczeństwa

Typ społeczeństwaKształt strukturyDominująca klasa
agrarnepiramida — wąska góra, szeroki dółchłopstwo
industrialnepiramida spłaszczonaklasa robotnicza
postindustrialneromb — szeroki środekklasa średnia

Struktura z wykresów (51–54% klasy średniej) odpowiada modelowi rombu, charakterystycznemu dla społeczeństwa postindustrialnego — stąd odpowiedź P przy drugim stwierdzeniu w 3.3.

Punktacja CKE

  • 3.1. 1 pkt — sformułowanie poprawnego kontrargumentu (np. rozbieżność udziałów klas między wykresami albo wysoka pozycja zawodowa bez odpowiednio wysokiego dochodu).
  • 3.2. 1 pkt — dwa poprawne argumenty: po jednym dla wykresu 1. i wykresu 2.
  • 3.3. 1 pkt — poprawna ocena obu stwierdzeń (PP).
  • Razem: 3 pkt.

Rozumiesz, jak to rozwiązać?

Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji

matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „klasy spoleczne, stratyfikacja, struktura klasowa, klasyfikacja EGP, inteligencja, spoleczenstwo postindustrialne” zrobisz samodzielnie.

Otwórz matury-online.pl