Zadanie 3
Matura z WOS-u, maj 2025, poziom rozszerzony
Wymaganie: (ZR) III. Struktura społeczna i problemy społeczne. 4) Zdający przedstawia strukturę warstwową współczesnego społeczeństwa polskiego (3.1, 3.3). 6) Zdający analizuje nierówności społeczne w Rzeczypospolitej Polskiej […] (3.1, 3.2). 3) Zdający wyjaśnia kwestię dyferencjacji społecznej inteligencji […] (3.2). (ZP) I. Człowiek i społeczeństwo. 8) Zdający charakteryzuje współczesne społeczeństwo i analizuje jego cechy ([…] postindustrialne […]) (3.3).
Treść zadania
Wykres 1. Klasy społeczne wyodrębnione na podstawie kryterium dochodowego (Polska 2019, osoby 24–64 lata; EHDI — dochód rozporządzalny na członka gospodarstwa domowego): klasa wyższa 16%, klasa średnia 54%, klasa niższa 30%.
Wykres 2. Klasy społeczne wyodrębnione na podstawie kryterium zawodowego (klasyfikacja EGP): klasa wyższa 12%, klasa średnia 51%, klasa niższa 37%.
W klasyfikacji EGP „kluczowymi czynnikami decydującymi o przynależności klasowej są umiejętności związane z wykonywanym zawodem oraz stanowisko zajmowane w strukturze organizacyjnej. W najwyższej kategorii mamy profesjonalistów wyższego szczebla. Kolejne kategorie charakteryzują się coraz mniejszym poziomem wiedzy specjalistycznej, niższą pozycją organizacyjną oraz mniejszym poziomem skomplikowania wykonywanych prac." (P. Kukołowicz, Klasa średnia w Polsce, 2019)
3.1. (0–1) Odnosząc się do obu wykresów, sformułuj kontrargument do tezy: Wykonywany zawód oraz uzyskiwany dochód jednakowo określają przynależność klasową danej jednostki.
3.2. (0–1) Sformułuj argumenty do tezy: Przedstawicieli inteligencji można zaliczyć do każdej z klas społecznych przedstawionych na obu wykresach — osobno dla wykresu 1. i dla wykresu 2.
3.3. (0–1) Oceń prawdziwość stwierdzeń (P/F):
- Na wykresach pojęcia „klasa" użyto w znaczeniu „warstwy" (w ujęciu stratyfikacyjnym, zwanym też gradacyjnym).
- Struktura społeczna przedstawiona na wykresach może występować w społeczeństwie postindustrialnym.
Źródło: arkusz CKE MWOP-R0-100-2505. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
3.1. Kontrargument:
Gdyby zawód i dochód określały przynależność klasową jednakowo, oba wykresy dawałyby identyczne udziały procentowe. Tak jednak nie jest:
| Klasa | kryterium dochodowe | kryterium zawodowe | różnica |
|---|---|---|---|
| wyższa | 16% | 12% | 4 p.p. |
| średnia | 54% | 51% | 3 p.p. |
| niższa | 30% | 37% | 7 p.p. |
Te same osoby trafiają więc do różnych klas w zależności od przyjętego kryterium. Wysoka pozycja zawodowa — duża wiedza specjalistyczna i wysokie stanowisko — nie zawsze idzie w parze z wysokimi zarobkami. I odwrotnie: wysoki dochód bywa osiągany w zawodach niewymagających wiedzy specjalistycznej.
3.2.
Klasy przedstawione na wykresie 1. (dochodowe). Przedstawicieli inteligencji łączy wyższe wykształcenie, ale nie łączy ich poziom dochodu — osoby z wyższym wykształceniem mogą zarabiać bardzo różnie. Dodatkowo wykres opiera się na dochodzie w przeliczeniu na członka gospodarstwa domowego: ta sama pensja może umieścić osobę żyjącą samotnie w wyższej klasie dochodowej, a rodzica kilkorga dzieci — w niższej. Inteligencja rozkłada się więc na wszystkie trzy klasy dochodowe.
Klasy przedstawione na wykresie 2. (zawodowe). Przedstawiciele inteligencji mogą wykonywać pracę niezgodną ze swoimi kwalifikacjami — absolwent studiów pracujący poniżej wykształcenia może trafić do niższej klasy zawodowej. Poza tym część zawodów wymagających dyplomu nie wymaga znaczącej wiedzy specjalistycznej ani nie wiąże się z wysoką pozycją organizacyjną, co w klasyfikacji EGP lokuje je w kategoriach średnich lub niższych.
3.3. PP
- P — pojęcia „klasa wyższa / średnia / niższa" użyto tu w sensie gradacyjnym (stratyfikacyjnym): to warstwy uporządkowane wzdłuż jednej skali (dochód albo pozycja zawodowa), a nie klasy w rozumieniu marksowskim, opartym na stosunku do środków produkcji.
- P — w społeczeństwie postindustrialnym dominują usługi, wiedza i informacja, a liczna klasa średnia jest jego cechą charakterystyczną. Struktura z przewagą klasy średniej (51–54%) jest więc z takim społeczeństwem w pełni zgodna.
W 3.1 polecenie prosi o kontrargument, a nie argument. Trzeba podważyć tezę, że oba kryteria dają ten sam wynik. Wypowiedź potwierdzająca tezę nie punktuje.
Kontrargument ma odnosić się do obu wykresów. Najprostsza droga: zestawić dwie liczby dla tej samej klasy i wskazać różnicę. Przykładowe odpowiedzi CKE dopuszczają też kontrargument bez liczb, np. że wysoki poziom wiedzy specjalistycznej nie zawsze daje dochód warunkujący przynależność do klasy wyższej.
W 3.2 trzeba podać dwa argumenty — po jednym dla każdego wykresu. Punkt przyznaje się łącznie, więc uzupełnienie tylko jednej rubryki oznacza zero.
Nie myl dochodu z zarobkiem. Wykres 1. opiera się na dochodzie na członka gospodarstwa domowego (EHDI). Ta sama pensja daje zupełnie inną pozycję w zależności od liczby osób na utrzymaniu — to gotowy argument w 3.2.
W 3.3 stwierdzenie 1. sprawdza rozróżnienie dwóch ujęć klasy. Gradacyjne (stratyfikacyjne) — warstwy „wyżej/niżej" na skali dochodu, prestiżu, wykształcenia. Dychotomiczne (marksowskie) — klasy definiowane przez stosunek do środków produkcji, w relacji wyzysku. Wykresy operują pierwszym ujęciem.
W 3.3 stwierdzenie 2. jest prawdziwe. Nie ma sprzeczności: społeczeństwo postindustrialne charakteryzuje się właśnie rozbudowaną klasą średnią i przewagą zawodów usługowych i eksperckich.
Uwaga na skalę „inteligencji". To kategoria polska, definiowana przez wykształcenie i etos, a nie przez dochód. Dlatego rozsypuje się po wszystkich klasach obu wykresów — i o tym właśnie jest zadanie 3.2.
Treść zadania (CKE)
Dwa ujęcia klasy społecznej
| Ujęcie | Podstawa podziału | Liczba klas | Autor |
|---|---|---|---|
| gradacyjne (stratyfikacyjne) | skala — dochód, prestiż, wykształcenie | dowolna, uporządkowana | Weber, badania współczesne |
| dychotomiczne (marksowskie) | stosunek do środków produkcji | dwie, w relacji konfliktu | Marks |
Wykresy w zadaniu operują ujęciem gradacyjnym — dzielą społeczeństwo na warstwy „wyższą, średnią i niższą” wzdłuż jednej zmiennej.
Trzy klasyczne kryteria stratyfikacji według Webera
| Wymiar | Zasób | Przykład rozbieżności |
|---|---|---|
| klasa (ekonomiczny) | dochód, majątek | dobrze zarabiający przedsiębiorca bez wykształcenia |
| status (prestiż) | uznanie społeczne | profesor o niskich zarobkach |
| partia (władza) | wpływ polityczny | urzędnik średniego szczebla z realną decyzyjnością |
Te trzy wymiary nie muszą się pokrywać — rozbieżność pozycji jednostki w różnych wymiarach nazywa się niespójnością statusu. Na podobnej rozbieżności (zawód a dochód) można oprzeć kontrargument w 3.1.
Klasyfikacja EGP
Schemat Eriksona–Goldthorpe’a–Portocarero dzieli społeczeństwo według zawodu, biorąc pod uwagę:
- rodzaj kontraktu (praca najemna, samozatrudnienie, kontrakt służbowy),
- poziom wiedzy specjalistycznej,
- pozycję w strukturze organizacyjnej.
| Kategoria | Kto |
|---|---|
| I | profesjonaliści wyższego szczebla, wyżsi menedżerowie |
| II | profesjonaliści niższego szczebla, technicy |
| III | pracownicy biurowi i usługowi rutynowi |
| IV | drobni przedsiębiorcy, rolnicy |
| V–VI | brygadziści, robotnicy wykwalifikowani |
| VII | robotnicy niewykwalifikowani, robotnicy rolni |
Inteligencja jako kategoria specyficznie polska
| Cecha | Opis |
|---|---|
| kryterium | wykształcenie i praca umysłowa, nie dochód |
| etos | służba społeczna, obowiązek wobec wspólnoty |
| geneza | XIX w. |
| pozycja dochodowa | skrajnie zróżnicowana |
Dlatego inteligencja nie tworzy zwartej klasy w żadnym z ujęć z wykresów — rozkłada się po wszystkich warstwach. To sedno argumentacji w 3.2.
Struktura klasowa a typ społeczeństwa
| Typ społeczeństwa | Kształt struktury | Dominująca klasa |
|---|---|---|
| agrarne | piramida — wąska góra, szeroki dół | chłopstwo |
| industrialne | piramida spłaszczona | klasa robotnicza |
| postindustrialne | romb — szeroki środek | klasa średnia |
Struktura z wykresów (51–54% klasy średniej) odpowiada modelowi rombu, charakterystycznemu dla społeczeństwa postindustrialnego — stąd odpowiedź P przy drugim stwierdzeniu w 3.3.
Punktacja CKE
- 3.1. 1 pkt — sformułowanie poprawnego kontrargumentu (np. rozbieżność udziałów klas między wykresami albo wysoka pozycja zawodowa bez odpowiednio wysokiego dochodu).
- 3.2. 1 pkt — dwa poprawne argumenty: po jednym dla wykresu 1. i wykresu 2.
- 3.3. 1 pkt — poprawna ocena obu stwierdzeń (PP).
- Razem: 3 pkt.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „klasy spoleczne, stratyfikacja, struktura klasowa, klasyfikacja EGP, inteligencja, spoleczenstwo postindustrialne” zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl