Zadanie 4
Matura z WOS-u, maj 2025, poziom rozszerzony
Wymaganie: (ZR) II. Różnorodność kulturowa — obrzędy i ich typy, obrzędy przejścia, dziedzictwo regionalne. (ZP) IV. Prawa człowieka i ich ochrona — mniejszości narodowe i etniczne, język regionalny w Polsce.
Treść zadania
O zwyczajach weselnych na Kaszubach: „[Dzień lub kilka dni przed ucztą weselną] praktykowany jest polter — tłucze się porcelanę lub szkło przed domem panny młodej. […] stanowi element budowania prestiżu rodziny […]. Już w dniu uczty weselnej występuje zwyczaj budowania tzw. bram na drodze orszaku weselnego; ich liczba zależy od popularności rodziny panny młodej. Mamy też w obrzędzie weselnym taniec z panną młodą, za który należało dać prezent. Ważnym elementem wesela były także oczepiny panny młodej, w czasie których zakładano jej czepiec." (A. Kwaśniewska, Studia Etnologiczne i Antropologiczne 2019)
4.1. (0–1) Wyjaśnij, dlaczego zwyczaj wskazany w tekście jako ostatni uznawano za punkt kulminacyjny obrzędu przejścia.
Źródło: arkusz CKE MWOP-R0-100-2505. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
4.1.
Ostatnim zwyczajem wymienionym w tekście są oczepiny. Uznawano je za symboliczny punkt kulminacyjny obrzędu przejścia, ponieważ założenie czepca było znakiem włączenia panny młodej do grona mężatek.
Zdjęcie wianka i nałożenie czepca zmieniało kategorię społeczną, do której kobieta należała: przestawała być panną, a stawała się mężatką. Był to więc moment, w którym dokonywała się właściwa zmiana statusu — a to jest istotą obrzędu przejścia. Pozostałe elementy wesela (polter, bramy, taniec z panną młodą) miały charakter towarzyszący: budowały prestiż rodziny albo integrowały wspólnotę, ale same w sobie niczyjego statusu nie zmieniały.
4.2. A — województwo pomorskie.
Kaszuby to historyczna kraina na Pomorzu Gdańskim, obejmująca m.in. powiaty kartuski, wejherowski, pucki, kościerski i bytowski. Kaszubi zamieszkują zwarcie ten obszar; posługują się językiem kaszubskim, który ma w Polsce status języka regionalnego.
W 4.1 trzeba najpierw poprawnie zidentyfikować „zwyczaj wskazany jako ostatni". Tekst wymienia cztery zwyczaje w kolejności — polter, bramy, taniec z panną młodą, oczepiny. Odpowiedź o polterze albo bramach jest z definicji chybiona.
Nie wystarczy opisać, na czym polegają oczepiny. Trzeba wyjaśnić dlaczego były kulminacją: bo w tym momencie zmieniał się status społeczny kobiety — z panny na mężatkę.
Warto powiązać odpowiedź z teorią obrzędów przejścia. Van Gennep opisał trzy fazy: wyłączenie, faza graniczna (liminalna), włączenie. Oczepiny to faza włączenia — przyjęcie do nowej grupy — i dlatego są momentem kulminacyjnym.
W 4.2 najczęstszy błąd to wskazanie województwa zachodniopomorskiego. Nazwa brzmi „pomorsko", ale Kaszuby leżą w pomorskim, wokół Gdańska, Kartuz i Wejherowa.
Kaszubi to nie mniejszość etniczna w rozumieniu ustawy. Ustawa z 2005 r. wymienia 9 mniejszości narodowych i 4 etniczne (Łemkowie, Romowie, Tatarzy, Karaimi) — Kaszubów wśród nich nie ma. Kaszubski jest natomiast jedynym w Polsce językiem regionalnym. To częsty temat zadań.
Treść zadania (CKE)
Trzy fazy obrzędu przejścia (Arnold van Gennep)
| Faza | Co się dzieje | W obrzędzie weselnym |
|---|---|---|
| wyłączenie (separacja) | jednostka opuszcza dotychczasowy stan | pożegnanie z domem rodzinnym, polter, przejście przez bramy |
| faza liminalna (graniczna) | stan „pomiędzy”, bez przypisanego statusu | czas między ślubem a oczepinami |
| włączenie (agregacja) | przyjęcie do nowej grupy | oczepiny — nałożenie czepca |
Kulminacją jest zawsze faza włączenia — bo dopiero ona przypieczętowuje nowy status.
Zwyczaje weselne z tekstu — funkcje
| Zwyczaj | Funkcja społeczna |
|---|---|
| polter | oczyszczająca (hałas odstrasza złe moce) + budowanie prestiżu rodziny |
| bramy | miara popularności rodziny, integracja społeczności lokalnej |
| taniec z panną młodą | zbiórka na start nowej rodziny, wyrażenie wsparcia wspólnoty |
| oczepiny | zmiana statusu — włączenie do grona mężatek |
Mniejszości i grupy etniczne w Polsce — pełna lista
| Kategoria | Kto |
|---|---|
| mniejszości narodowe (9) | Białorusini, Czesi, Litwini, Niemcy, Ormianie, Rosjanie, Słowacy, Ukraińcy, Żydzi |
| mniejszości etniczne (4) | Karaimi, Łemkowie, Romowie, Tatarzy |
| język regionalny (1) | kaszubski |
Kaszubi mają w polskim porządku prawnym pozycję szczególną: nie są uznani za mniejszość etniczną, ale ich język ma status regionalnego na mocy ustawy z 2005 r. Kaszubski jest nauczany w szkołach, można w nim zdawać maturę, a w niektórych gminach pełni funkcję języka pomocniczego w urzędach.
Gdzie leżą Kaszuby
| Element | Szczegóły |
|---|---|
| województwo | pomorskie |
| główne powiaty | kartuski, wejherowski, pucki, kościerski, bytowski, chojnicki |
| stolica kulturowa | Kartuzy (bywa też wskazywana Wejherowo) |
| liczba deklarujących kaszubską tożsamość | ponad 230 tys. (NSP 2021) |
| organizacja | Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie |
Punktacja CKE
- 4.1. 1 pkt — wyjaśnienie, że oczepiny oznaczały włączenie do grona mężatek, czyli zmianę kategorii (statusu) społecznego.
- 4.2. 1 pkt — odpowiedź A (pomorskie).
- Razem: 2 pkt.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „obrzed przejscia, oczepiny, Kaszubi, mniejszosci etniczne, jezyk regionalny" zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl