Zadanie 13
Matura z WOS-u, maj 2025, poziom rozszerzony
Wymaganie: (ZR) XII. Prawa człowieka i ich ochrona międzynarodowa — generacje praw człowieka, uniwersalny system ochrony praw człowieka ONZ, Międzynarodowe Pakty Praw Człowieka. (ZP) IV. Prawa człowieka i ich ochrona.
Treść zadania
Materiał 1. Fragmenty paktu dotyczącego praw i wolności człowieka I generacji:
Art. 2.3. Każde z Państw Stron zobowiązuje się: a) zapewnić każdej osobie, której prawa lub wolności […] zostały naruszone, skuteczny środek ochrony prawnej. Art. 7. Nikt nie będzie poddawany torturom lub okrutnemu albo poniżającemu traktowaniu lub karaniu. Art. 9.4. Każdy pozbawiony wolności […] ma prawo odwołania się do sądu w celu niezwłocznego orzeczenia o legalności zatrzymania i zarządzenia zwolnienia, jeżeli okaże się bezprawne.
Materiał 2. Fragmenty paktu dotyczącego praw i wolności człowieka II generacji:
Art. 2.1. Każde z Państw Stron zobowiązuje się podjąć odpowiednie kroki […] wykorzystując maksymalnie dostępne mu środki, w celu stopniowego osiągnięcia pełnej realizacji praw uznanych w niniejszym Pakcie. Art. 11.1. Państwa Strony uznają prawo każdego do odpowiedniego poziomu życia oraz do stałego polepszania warunków bytowych. Państwa Strony podejmą odpowiednie kroki w celu zapewnienia realizacji tego prawa.
13.1. (0–1) Odnosząc się do obu materiałów, wyjaśnij, na czym polega różnica między ochroną praw i wolności człowieka I generacji a ochroną praw II generacji.
13.2. (0–1) Uzupełnij zdanie: Fragmenty przytoczone w obu materiałach pochodzą z paktów przyjętych w roku 1966 przez …
Źródło: arkusz CKE MWOP-R0-100-2505. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
13.1.
Różnica dotyczy charakteru zobowiązania państwa i dostępnych środków ochrony.
Prawa I generacji (materiał 1.) państwo ma obowiązek respektować bezwzględnie i natychmiast. Zakazy są sformułowane kategorycznie — „nikt nie będzie poddawany torturom" — a jednostce przysługuje skuteczny środek ochrony prawnej, w tym droga sądowa: art. 9 ust. 4 przyznaje wprost prawo odwołania się do sądu i żądania niezwłocznego zbadania legalności zatrzymania. Ochrona ma więc charakter egzekwowalny i indywidualny.
Prawa II generacji (materiał 2.) państwo zobowiązuje się realizować stopniowo, „wykorzystując maksymalnie dostępne mu środki". Przepisy mówią nie o gwarancji rezultatu, lecz o „podjęciu odpowiednich kroków" w kierunku realizacji prawa. Ochrona zależy więc od możliwości ekonomicznych państwa i nie daje jednostce bezpośrednio dochodzonego roszczenia przed sądem.
W skrócie: prawa I generacji państwo musi od razu przestrzegać, prawa II generacji ma stopniowo urzeczywistniać.
13.2.
Organizację Narodów Zjednoczonych (ONZ).
Chodzi o dwa Międzynarodowe Pakty Praw Człowieka przyjęte przez Zgromadzenie Ogólne ONZ 16 grudnia 1966 r.: Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych (materiał 1.) oraz Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych (materiał 2.).
W 13.1 nie wystarczy wymienić przykładów praw z obu generacji. Pytanie dotyczy ochrony, a nie treści praw. Trzeba pokazać różnicę w charakterze zobowiązania państwa: natychmiastowe i bezwzględne kontra stopniowe i zależne od zasobów.
Kluczowe sformułowania trzeba wychwycić z tekstów. Materiał 1.: „skuteczny środek ochrony prawnej", „nikt nie będzie", „prawo odwołania się do sądu". Materiał 2.: „stopniowego osiągnięcia", „maksymalnie dostępne mu środki", „podejmą odpowiednie kroki". Ten kontrast jest odpowiedzią.
Nie myl praw negatywnych z „gorszymi". Prawa I generacji nazywa się negatywnymi, bo wymagają od państwa powstrzymania się od działania; prawa II generacji są pozytywne — wymagają świadczeń. Nazwa nie ma nic wspólnego z wartościowaniem.
W 13.2 kusi „Rada Europy" albo „UNESCO". Pakty z 1966 r. są aktami ONZ, przyjętymi przez Zgromadzenie Ogólne. Rada Europy przyjęła w 1950 r. Europejską Konwencję Praw Człowieka — to inny dokument i inna organizacja.
Uwaga na datę wejścia w życie. Pakty przyjęto w 1966 r., ale weszły w życie dopiero w 1976 r., po zebraniu wymaganej liczby ratyfikacji. Polska ratyfikowała je w 1977 r. — stąd publikacja w Dz.U. z 1977 r.
Nie ma jednego „Paktu Praw Człowieka". Są dwa — właśnie dlatego, że państwa bloku wschodniego i zachodniego nie zdołały uzgodnić jednolitego reżimu ochrony dla obu kategorii praw.
Treść zadania (CKE)
Dwa Pakty z 1966 roku
| Cecha | MPPOiP (materiał 1.) | MPPGSiK (materiał 2.) |
|---|---|---|
| pełna nazwa | Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych | Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych |
| generacja praw | I | II |
| charakter praw | negatywne — państwo ma się powstrzymać | pozytywne — państwo ma świadczyć |
| zobowiązanie | natychmiastowe i bezwzględne | stopniowe, w miarę środków |
| ochrona | skuteczny środek prawny, droga sądowa | brak bezpośredniej drogi sądowej |
| organ kontrolny | Komitet Praw Człowieka | Komitet Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych |
| przyjęcie / wejście w życie | 1966 / 1976 | 1966 / 1976 |
Razem z Powszechną Deklaracją Praw Człowieka (1948) oba Pakty tworzą tzw. Międzynarodową Kartę Praw Człowieka.
Prawa negatywne i pozytywne
| Cecha | Negatywne (I gen.) | Pozytywne (II gen.) |
|---|---|---|
| czego wymagają od państwa | zaniechania — nie torturować, nie cenzurować | działania — zapewnić szkołę, leczenie, zasiłek |
| koszt realizacji | niski | wysoki |
| natychmiastowość | tak | nie — realizacja stopniowa |
| dochodzenie przed sądem | tak | ograniczone |
| przykłady | życie, wolność osobista, sumienie, wybory | praca, nauka, zdrowie, godny poziom życia |
Trzy generacje praw człowieka
| Generacja | Hasło | Przykłady | Dokument |
|---|---|---|---|
| I | wolność | życie, wolność osobista, wybory, wolność słowa | MPPOiP (1966) |
| II | równość | praca, nauka, zdrowie, zabezpieczenie społeczne | MPPGSiK (1966) |
| III | braterstwo (solidarność) | pokój, rozwój, środowisko, wspólne dziedzictwo | deklaracje, brak wiążącego paktu |
Uniwersalny system ochrony praw człowieka ONZ
| Organ / instrument | Rola |
|---|---|
| Rada Praw Człowieka | organ Zgromadzenia Ogólnego, przegląd okresowy państw (UPR) |
| Komitet Praw Człowieka | kontrola wykonania MPPOiP; rozpatruje skargi indywidualne (protokół fakultatywny) |
| Wysoki Komisarz NZ ds. Praw Człowieka | koordynacja działań systemu |
| Międzynarodowy Trybunał Karny | ściganie zbrodni międzynarodowych (statut rzymski 1998 — spoza ONZ) |
Ważna różnica wobec systemu europejskiego: w systemie ONZ nie ma sądu orzekającego wiążąco w sprawach jednostek — Komitet wydaje jedynie opinie (views). Wiążące wyroki wydaje wyłącznie regionalny Europejski Trybunał Praw Człowieka.
Punktacja CKE
- 13.1. 1 pkt — wyjaśnienie różnicy: prawa I generacji chronione bezwzględnie, z drogą sądową; prawa II generacji realizowane stopniowo, w miarę dostępnych środków.
- 13.2. 1 pkt — Organizacja Narodów Zjednoczonych (pełna nazwa).
- Razem: 2 pkt.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „Miedzynarodowe Pakty Praw Czlowieka 1966, ONZ, generacje praw czlowieka, prawa negatywne i pozytywne" zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl