Zadanie 15
Matura z WOS-u, maj 2025, poziom rozszerzony
Wymaganie: (ZR) XIII. Ład międzynarodowy. 1) Zdający rozróżnia typy ładów międzynarodowych (monocentryczny, dwubiegunowy, policentryczny), odwołując się do historii XX i XXI w. […]. W 15.2 także (ZR) XIII.2) – zmiany w międzynarodowym ładzie politycznym i gospodarczym w XXI w. oraz (ZP) VII.11).
Treść zadania
Materiał 1. Fotografia wykonana na Półwyspie Krymskim (luty 1945 r.; od lewej: W. Churchill, F.D. Roosevelt, J. Stalin).
Materiał 2. Fragment przemówienia W. Churchilla w Fulton (marzec 1946 r.): „Od Szczecina nad Bałtykiem do Triestu nad Adriatykiem opuściła się żelazna kurtyna w poprzek kontynentu."
Materiał 3. Fragment przemówienia H.S. Trumana przed Kongresem (marzec 1947 r.): „Polityką [naszego państwa] musi być wspieranie wolnych społeczeństw, które opierają się próbom podporządkowania ich przez zbrojne mniejszości lub opierają się presji zewnętrznej. [N]asza pomoc powinna mieć przede wszystkim formę ekonomiczną […].”
15.1. (0–1) Przedstaw ład międzynarodowy, którego początek był związany z wydarzeniami wskazanymi w materiałach — podaj nazwy obu supermocarstw dominujących w tym ładzie oraz nazwę typu tego ładu.
15.2. (0–1) Sformułuj argument i kontrargument do tezy: Ład międzynarodowy, którego początek był związany z wydarzeniami wskazanymi w materiałach, został zastąpiony przez ład policentryczny.
Źródło: arkusz CKE MWOP-R0-100-2505. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
15.1.
Chodzi o ład zimnowojenny (jałtański), który ukształtował się po II wojnie światowej. Był to ład dwubiegunowy (bipolarny), a dominującymi w nim supermocarstwami były Stany Zjednoczone oraz Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (ZSRR).
Materiały wyznaczają trzy etapy jego powstawania: konferencja jałtańska (luty 1945) — podział stref wpływów; przemówienie w Fulton (marzec 1946) — nazwanie podziału Europy „żelazną kurtyną"; doktryna Trumana (marzec 1947) — deklaracja powstrzymywania ekspansji komunizmu, często uznawana za początek zimnej wojny.
15.2.
Argument (za tezą): wraz z rozpadem ZSRR w 1991 r. skończył się układ dwubiegunowy, a status mocarstw o zasięgu ponadregionalnym uzyskało wiele państw. Obok Stanów Zjednoczonych są to m.in. Chiny, Rosja, Indie, Wielka Brytania, Francja, Niemcy i Japonia, a znaczenie zyskały też podmioty niepaństwowe: Unia Europejska, korporacje transnarodowe i organizacje międzynarodowe. To układ wielobiegunowy (policentryczny).
Kontrargument (przeciw tezie) — jeden z poniższych:
- Od lat 90. XX wieku mieliśmy do czynienia z wyraźną dominacją Stanów Zjednoczonych jako jedynego supermocarstwa — militarną, gospodarczą i kulturową. Oznaczałoby to ład monocentryczny (unipolarny), a nie policentryczny.
- Współcześnie układ sił znów zbliża się do dwubiegunowego: głównymi rywalami są Stany Zjednoczone i Chiny, a pozostałe państwa lokują się w orbicie jednego z tych ośrodków. Byłby to więc powrót do bipolarności, a nie przejście do policentryzmu.
W 15.1 trzeba podać trzy nazwy naraz. Dwa supermocarstwa i typ ładu. Zasady oceniania przyznają punkt za „poprawne przedstawienie z podaniem trzech nazw”.
Nazwa typu ładu. W przykładowej odpowiedzi CKE typ to „dwubiegunowy / bipolarny”, a „zimnowojenny / jałtański” to nazwa samego ładu. Bezpiecznie podać obie: „ład jałtański, będący ładem dwubiegunowym”.
Nie pisz „Rosja" zamiast „ZSRR". W okresie zimnej wojny supermocarstwem był Związek Radziecki, a nie Federacja Rosyjska, która powstała dopiero w 1991 r.
W 15.2 kontrargument powinien mieć treść. W przykładowych odpowiedziach CKE kontrargument wskazuje inny typ ładu — monocentryczny (dominacja USA od lat 90.) albo dwubiegunowy z Chinami i USA.
Uważaj na chronologię trzech materiałów. Jałta (luty 1945) → Fulton (marzec 1946) → doktryna Trumana (marzec 1947). Materiały pokazują narastanie podziału, a nie jedno wydarzenie.
Fulton to nie konferencja, tylko przemówienie. Churchill wygłosił je jako były premier, w małym mieście w stanie Missouri, jako gość Trumana. Nie miało charakteru oficjalnej deklaracji rządu brytyjskiego — ale spopularyzowało metaforę „żelaznej kurtyny".
Treść zadania (CKE)
Typy ładu międzynarodowego
| Typ | Liczba ośrodków | Okres / przykład |
|---|---|---|
| monocentryczny (unipolarny) | jeden dominujący ośrodek | dominacja USA po 1991 r. |
| bipolarny (dwubiegunowy) | dwa supermocarstwa | zimna wojna 1945–1991: USA i ZSRR |
| policentryczny (wielobiegunowy) | wiele ośrodków siły | koncert mocarstw XIX w.; współczesność (spornie) |
| kolonialny | metropolie i kolonie | XIX w. – połowa XX w. |
Spór o to, jaki ład panuje dziś, jest realną kontrowersją w nauce o stosunkach międzynarodowych — dlatego zadanie 15.2 pozwala sformułować i argument, i kontrargument.
Jak powstawał ład zimnowojenny
| Data | Wydarzenie | Znaczenie |
|---|---|---|
| listopad–grudzień 1943 | konferencja teherańska | pierwsze uzgodnienia Wielkiej Trójki |
| luty 1945 | konferencja jałtańska (Krym) | podział stref wpływów, sprawa polska |
| lipiec–sierpień 1945 | konferencja poczdamska | granice powojennych Niemiec |
| marzec 1946 | przemówienie Churchilla w Fulton | metafora „żelaznej kurtyny” |
| marzec 1947 | doktryna Trumana | polityka powstrzymywania (containment) |
| czerwiec 1947 | plan Marshalla | pomoc gospodarcza dla Europy Zachodniej |
| 1949 | powstanie NATO; RWPG | instytucjonalizacja podziału |
| 1955 | Układ Warszawski | domknięcie bloku wschodniego |
Doktryna Trumana i plan Marshalla
| Element | Doktryna Trumana | Plan Marshalla |
|---|---|---|
| rok | 1947 | 1947 (realizacja 1948–1952) |
| charakter | deklaracja polityczna | program pomocy gospodarczej |
| cel | powstrzymanie ekspansji komunizmu | odbudowa gospodarcza Europy |
| adresaci początkowi | Grecja i Turcja | 16 państw Europy Zachodniej |
| stosunek ZSRR | odrzucenie | zakaz przyjęcia dla państw bloku |
Materiał 3. w arkuszu to fragment doktryny Trumana — zwrot o pomocy „przede wszystkim ekonomicznej” zapowiada już plan Marshalla.
Koniec ładu dwubiegunowego
| Rok | Wydarzenie |
|---|---|
| 1989 | Jesień Narodów — upadek reżimów w Europie Środkowo-Wschodniej |
| 1990 | zjednoczenie Niemiec |
| 1991 | rozwiązanie Układu Warszawskiego i RWPG; rozpad ZSRR |
| 1999 | rozszerzenie NATO o Polskę, Czechy i Węgry |
| 2004 | rozszerzenie NATO i UE o kolejne państwa regionu |
Punktacja CKE
- 15.1. 1 pkt — podanie trzech nazw: Stany Zjednoczone, ZSRR oraz typ ładu — dwubiegunowy (bipolarny).
- 15.2. 1 pkt — sformułowanie poprawnego argumentu i poprawnego kontrargumentu.
- Razem: 2 pkt.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „lad miedzynarodowy, zimna wojna, lad zimnowojenny, konferencja jaltanska, zelazna kurtyna, doktryna Trumana, lad bipolarny i policentryczny” zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl