Zadanie 14
Matura z WOS-u, maj 2025, poziom rozszerzony
Wymaganie: 14.1: (ZR) IV. Aspekty etniczne życia społecznego. 1) Zdający przedstawia różne koncepcje narodu (polityczną i etniczno-kulturową) […]; (SP) VIII. 2), 4). 14.2: (ZP) IV. Prawa człowieka i ich ochrona. 4) Zdający przedstawia szczegółowe prawa mniejszości narodowych i etnicznych […] w Rzeczypospolitej Polskiej […]. 14.3: (ZR) XI. System prawa w Rzeczypospolitej Polskiej. 5) Zdający wyjaśnia zależności między prawem unijnym i krajowym; (ZR) XII. 6); (ZR) XIII. Ład międzynarodowy. 17) Zdający charakteryzuje […] działania […] Rady Europy.
Treść zadania
Tekst. O Konwencji ramowej o ochronie mniejszości narodowych: „Kraje Rady Europy zobowiązały się w art. 15 Konwencji ramowej o ochronie mniejszości narodowych z 1995 r. do stworzenia warunków niezbędnych dla »rzeczywistego uczestniczenia przez osoby należące do mniejszości narodowych w życiu kulturalnym, społecznym i gospodarczym, jak również w sprawach publicznych, które ich dotyczą«. Art. 4 [tego dokumentu] dopuszcza wprowadzenie instrumentów prawnych preferencyjnych […] dla osób należących do mniejszości, uznając, że nie będą to akty dyskryminacji wobec [innych].”
Opisy sytuacji:
- Opis A. Anna mieszka i studiuje w Lublinie, a jej rodzina pozostała w Baranowiczach w Republice Białorusi. Anna ma Kartę Polaka i korzysta z wynikających z niej uprawnień.
- Opis B. Roman to Białorusin mieszkający w Hajnówce w województwie podlaskim. Jest członkiem jednej z partii politycznych działających w Polsce.
14.1. (0–1) Rozstrzygnij, która z osób nie ma w RP statusu prawnego określonego w konwencji. Uzasadnij.
14.2. (0–1) Wyjaśnij, na czym polega rozwiązanie prawne funkcjonujące w wyborach parlamentarnych w RP, będące przykładem instrumentu wskazanego w podkreślonym fragmencie tekstu.
14.3. (0–1) Rozstrzygnij, czy konwencja wskazana w tekście jest źródłem prawa wtórnego Unii Europejskiej. Uzasadnij.
Źródło: arkusz CKE MWOP-R0-100-2505. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
14.1.
Rozstrzygnięcie: osoba przedstawiona w opisie A (Anna).
Uzasadnienie: status mniejszości narodowej w Polsce mogą mieć wyłącznie obywatele polscy, którzy identyfikują się z inną niż polska wspólnotą narodową. Anna posiada Kartę Polaka, co oznacza dwie rzeczy naraz: nie ma obywatelstwa polskiego (Karta Polaka przysługuje wyłącznie osobom nieposiadającym polskiego obywatelstwa) oraz identyfikuje się jako Polka, a nie jako przedstawicielka innej narodowości. Nie spełnia więc żadnego z warunków.
Roman (opis B) spełnia oba: jest obywatelem polskim mieszkającym w Hajnówce — w zwartym skupisku mniejszości białoruskiej — i identyfikuje się jako Białorusin. To on jest przedstawicielem mniejszości narodowej.
14.2.
Chodzi o zwolnienie komitetów wyborczych organizacji mniejszości narodowych z progu wyborczego.
W wyborach do Sejmu RP w podziale mandatów uczestniczą listy, które uzyskały co najmniej 5% głosów w skali kraju (komitety wyborcze) albo 8% (koalicyjne komitety wyborcze). Komitety wyborcze utworzone przez wyborców zrzeszonych w zarejestrowanych organizacjach mniejszości narodowych mogą zostać z tego wymogu zwolnione (art. 197 Kodeksu wyborczego) — uczestniczą wtedy w podziale mandatów w okręgu bez względu na wynik w skali kraju.
Dzięki temu rozwiązaniu w Sejmie RP przez wiele kadencji zasiadali przedstawiciele mniejszości niemieckiej z Opolszczyzny.
14.3.
Rozstrzygnięcie: Nie.
Uzasadnienie: prawo wtórne Unii Europejskiej tworzą akty wydawane przez instytucje UE na podstawie traktatów — rozporządzenia, dyrektywy, decyzje, zalecenia i opinie. Konwencja ramowa została natomiast przyjęta przez Radę Europy, która jest organizacją międzynarodową odrębną i niezależną od Unii Europejskiej (liczy 46 państw, w tym takie, które nie należą do UE). Nie jest więc ani prawem wtórnym, ani w ogóle prawem unijnym — to umowa międzynarodowa w systemie Rady Europy.
W 14.1 kusi wskazanie Romana, bo „jest Białorusinem". To właśnie czyni go przedstawicielem mniejszości narodowej — pod warunkiem, że jest obywatelem polskim, na co wskazuje zamieszkanie w Hajnówce i członkostwo w polskiej partii politycznej.
Karta Polaka to nie obywatelstwo. Przysługuje osobom polskiego pochodzenia nieposiadającym obywatelstwa RP, zamieszkałym za granicą. Daje uprawnienia (darmowa wiza krajowa, bezpłatna edukacja, ulgi), ale nie czyni posiadacza obywatelem ani przedstawicielem mniejszości.
Definicja mniejszości narodowej ma kilka warunków naraz. Ustawa z 2005 r. wymaga m.in.: obywatelstwa polskiego, świadomości własnej historycznej wspólnoty narodowej, zamieszkiwania przodków na terytorium RP od co najmniej 100 lat i utożsamiania się z narodem zorganizowanym we własnym państwie. Cudzoziemiec mieszkający w Polsce nie jest członkiem mniejszości narodowej w rozumieniu ustawy.
W 14.2 nie wystarczy napisać „mniejszości mają ułatwienia w wyborach". Trzeba nazwać konkretny mechanizm: zwolnienie z 5-procentowego progu wyborczego w wyborach do Sejmu.
W 14.3 kusi odpowiedź „Tak", bo Rada Europy brzmi jak organ UE. To trzy zupełnie różne byty: Rada Europy (organizacja spoza UE, Strasburg, prawa człowieka), Rada Europejska (szefowie państw UE) i Rada Unii Europejskiej (ministrowie państw UE).
Uzasadnienie w 14.3 może iść dwiema drogami. Albo wskazać, że autorem konwencji jest Rada Europy, a nie instytucje UE, albo wyliczyć, co należy do prawa wtórnego (rozporządzenia, dyrektywy, decyzje, zalecenia, opinie) — i pokazać, że konwencji tam nie ma.
Treść zadania (CKE)
Kto jest mniejszością narodową — ustawa z 2005 r.
Sześć warunków, które muszą być spełnione łącznie:
- grupa mniej liczebna od pozostałej części ludności RP,
- w sposób istotny odróżnia się językiem, kulturą lub tradycją,
- dąży do zachowania tych odrębności,
- ma świadomość własnej historycznej wspólnoty narodowej,
- jej przodkowie zamieszkiwali obecne terytorium RP od co najmniej 100 lat,
- członkami są obywatele polscy.
Mniejszość narodowa utożsamia się dodatkowo z narodem mającym własne państwo; mniejszość etniczna — nie.
Karta Polaka a obywatelstwo i status mniejszości
| Cecha | Karta Polaka | Obywatelstwo RP | Status mniejszości |
|---|---|---|---|
| dla kogo | osoby polskiego pochodzenia bez obywatelstwa RP, mieszkające za granicą | obywatele | obywatele RP identyfikujący się z innym narodem |
| identyfikacja | polska | dowolna | niepolska |
| uprawnienia | wiza krajowa bez opłat, bezpłatna nauka, ulgi, praca bez zezwolenia, ułatwiona ścieżka do obywatelstwa | pełnia praw | ochrona języka, kultury, preferencje wyborcze |
Anna z opisu A ma Kartę Polaka — a więc nie jest ani obywatelką RP, ani przedstawicielką mniejszości narodowej.
Preferencje wyborcze dla mniejszości narodowych
| Element | Rozwiązanie |
|---|---|
| podstawa prawna | Kodeks wyborczy, art. 197 |
| na czym polega | zwolnienie z progu 5% w skali kraju |
| kogo dotyczy | komitety wyborcze utworzone przez wyborców zrzeszonych w zarejestrowanych organizacjach mniejszości narodowych |
| warunek formalny | oświadczenie złożone PKW najpóźniej w 5. dniu przed dniem wyborów |
| skutek | udział w podziale mandatów w okręgu przy poparciu poniżej progu krajowego |
| przykład | mniejszość niemiecka — mandaty w Sejmie w kolejnych kadencjach od 1991 r. (w wyborach 2023 r. bez mandatu) |
To rozwiązanie mieści się w kategorii działań wyrównawczych (afirmatywnych) — art. 4 konwencji wprost stwierdza, że nie stanowią one dyskryminacji większości.
Rada Europy, Rada Europejska, Rada Unii Europejskiej
| Nazwa | Czym jest | Skład | Siedziba |
|---|---|---|---|
| Rada Europy | odrębna organizacja międzynarodowa (46 państw) | państwa członkowskie | Strasburg |
| Rada Europejska | instytucja UE — wyznacza kierunki polityczne | szefowie państw i rządów UE | Bruksela |
| Rada Unii Europejskiej | instytucja UE — współprawodawca | ministrowie państw UE | Bruksela |
Dorobek Rady Europy: Europejska Konwencja Praw Człowieka (1950), Europejska karta języków regionalnych lub mniejszościowych (1992), Konwencja ramowa o ochronie mniejszości narodowych (1995) — żaden z tych aktów nie jest prawem UE.
Źródła prawa Unii Europejskiej
| Rodzaj | Co obejmuje |
|---|---|
| pierwotne | traktaty (TUE, TFUE), Karta praw podstawowych, traktaty akcesyjne |
| wtórne (pochodne) | rozporządzenia, dyrektywy, decyzje, zalecenia, opinie |
| uzupełniające | umowy międzynarodowe zawierane przez UE, orzecznictwo TSUE, zasady ogólne |
Konwencja ramowa nie mieści się w żadnej z tych kategorii — należy do zupełnie innego porządku prawnego.
Punktacja CKE
- 14.1. 1 pkt — rozstrzygnięcie (opis A / Anna) wraz z uzasadnieniem odwołującym się do braku obywatelstwa polskiego lub polskiej identyfikacji.
- 14.2. 1 pkt — wyjaśnienie mechanizmu zwolnienia z progu wyborczego dla komitetów mniejszości narodowych.
- 14.3. 1 pkt — rozstrzygnięcie (Nie) wraz z uzasadnieniem: konwencję przyjęła Rada Europy, a nie instytucje UE.
- Razem: 3 pkt.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „mniejszosci narodowe, Karta Polaka, Konwencja ramowa o ochronie mniejszosci narodowych, zwolnienie z progu dla mniejszosci” zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl