m Matura-Online.pl Rozwiązania zadań maturalnych
MCHP-R0-100-2605 • Otwarte krótkie • 1 pkt • Trudność: ★★★☆☆

Zadanie 14

Matura z chemii, maj 2026, poziom rozszerzony

Wymaganie:

XIII. Węglowodory: 12) wyjaśnia pojęcie liczby oktanowej (LO) i podaje sposoby zwiększania LO benzyny; tłumaczy, na czym polega kraking oraz reforming.

Treść zadania

Poniżej przedstawiono w przypadkowej kolejności wzory trzech związków: dwa z nich występują w produktach rafinacji ropy naftowej, a jeden jest stosowany jako dodatek do paliwa, bo zapobiega zbyt gwałtownemu spalaniu w komorze silnika (antydetonator).

  • Związek 1. — — eter tert-butylowo-metylowy (MTBE)
  • Związek 2. — — heksan
  • Związek 3. — pierścień benzenowy z podstawnikiem — toluen (metylobenzen)

Polecenie (0–1). Uzupełnij tabelę. Wpisz numery, którymi oznaczono opisane związki:

Produkt reformingu Antydetonator
… …

Źródło: arkusz CKE MCHP-R0-100-2605. Otwórz oryginalny PDF

Rozwiązanie

Produkt reformingu Antydetonator
3 (toluen) 1 (MTBE)

Uzasadnienie:

Produkt reformingu — związek 3. (toluen). Reforming to proces katalitycznego przekształcania węglowodorów łańcuchowych w aromatyczne i rozgałęzione, prowadzony w celu podniesienia liczby oktanowej benzyny. Toluen jest produktem reformingu — może powstać np. przez cyklizację i odwodornienie heptanu:

Antydetonator — związek 1. (MTBE). Eter tert-butylowo-metylowy to dodatek przeciwstukowy do benzyn — zmniejsza skłonność mieszanki do samozapłonu, zapobiegając detonacyjnemu (stukowemu) spalaniu. Jako jedyny z trzech związków zawiera tlen, więc nie jest węglowodorem z ropy naftowej.

Związek 2. (heksan) to nierozgałęziony alkan obecny w produktach rafinacji ropy (we frakcji benzynowej). To on pozostaje bez przypisania w tabeli.

Typowy błąd / pułapka

Pomyłka: uznanie heksanu za produkt reformingu. Heksan to prosty, nierozgałęziony alkan — taki związek jest surowcem, a nie produktem reformingu. Reforming przekształca alkany nierozgałęzione w związki o wyższej liczbie oktanowej (rozgałęzione, cykliczne, aromatyczne).

Nie myl reformingu z krakingiem. Kraking rozrywa długie łańcuchy na krótsze (zwiększa wydajność benzyny); reforming przekształca łańcuchy w związki aromatyczne i rozgałęzione (zwiększa jakość benzyny, czyli liczbę oktanową).

Antydetonator to nie to samo co paliwo. MTBE dodaje się w niewielkim procencie — jego zadaniem nie jest dostarczanie energii, lecz zapobieganie samozapłonowi mieszanki przed dojściem iskry.

Rozpoznanie MTBE po wzorze: obecność atomu tlenu w mostku eterowym i czwartorzędowego atomu węgla. Węglowodory nie zawierają tlenu — to najpewniejszy sygnał.

Tetraetyloołów to dawny antydetonator. wycofano ze względu na toksyczność ołowiu i niszczenie katalizatorów samochodowych.

Punkt przyznaje się za całą tabelę. Jedno trafne i jedno błędne przyporządkowanie daje zero.

Treść zadania (CKE)

Zadanie 14 — chemia 2026, poziom rozszerzony, arkusz CKE
Fragment arkusza CKE MCHP-R0-100-A-2605 — zadanie 14. Na podstawie: CKE, matura maj 2026, chemia PR Oryginalny PDF CKE, str. 16

Przeróbka ropy naftowej — trzy procesy

ProcesNa czym polegaCelPrzykład
destylacja frakcyjnarozdział według temperatury wrzeniauzyskanie frakcjigazy, benzyna, nafta, olej napędowy, mazut
krakingrozrywanie długich łańcuchówwięcej benzyny
reformingprzebudowa szkieletu: cyklizacja, izomeryzacja, aromatyzacjalepsza benzyna (wyższa LO)heptan → toluen + 4 H₂

Liczba oktanowa

WzorzecLiczba oktanowaCecha
heptan (n-C₇H₁₆)0prosty łańcuch, łatwy samozapłon
izooktan (2,2,4-trimetylopentan)100silnie rozgałęziony, odporny na detonację

Liczba oktanowa paliwa = procent objętościowy izooktanu w mieszaninie z heptanem, która detonuje tak samo jak badane paliwo.

Rodzaj związkuWpływ na liczbę oktanową
alkany nierozgałęzionenajniższa LO
alkany rozgałęzionewysoka LO
cykloalkanyśrednio-wysoka LO
węglowodory aromatycznebardzo wysoka LO
etery (MTBE), alkohole (etanol)bardzo wysoka LO

To wyjaśnia sens reformingu: zamiana alkanu nierozgałęzionego (np. heptanu, LO = 0) na węglowodór aromatyczny (np. toluen) podwyższa liczbę oktanową benzyny.

Detonacja (spalanie stukowe) — dlaczego szkodzi

EtapPrawidłowoDetonacja
zapłonod iskry ze świecysamozapłon mieszanki przed iskrą
przebieg płomieniarównomierny, kontrolowanyfala uderzeniowa
skutekpełne wykorzystanie energiispadek mocy, przegrzanie, uszkodzenie tłoka
dźwiękbrakcharakterystyczne stukanie

Antydetonator zwiększa odporność mieszanki na samozapłon, dzięki czemu zapala ją dopiero iskra.

Punktacja CKE

  • 1 pkt — poprawne uzupełnienie całej tabeli: produkt reformingu — 3, antydetonator — 1.
  • 0 pkt — odpowiedź niepełna albo błędna.

Rozumiesz, jak to rozwiązać?

Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji

matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „węglowodory, przeróbka ropy naftowej, reforming, liczba oktanowa, antydetonatory, toluen” zrobisz samodzielnie.

Otwórz matury-online.pl