Zadanie 14
Matura z chemii, maj 2026, poziom rozszerzony
Wymaganie: XIII. Węglowodory: 12) wyjaśnia pojęcie liczby oktanowej (LO) i podaje sposoby zwiększania LO benzyny; tłumaczy, na czym polega kraking oraz reforming.
Treść zadania
Poniżej przedstawiono w przypadkowej kolejności wzory trzech związków: dwa z nich występują w produktach rafinacji ropy naftowej, a jeden jest stosowany jako dodatek do paliwa, bo zapobiega zbyt gwałtownemu spalaniu w komorze silnika (antydetonator).
- Związek 1. — — eter tert-butylowo-metylowy (MTBE)
- Związek 2. — — heksan
- Związek 3. — pierścień benzenowy z podstawnikiem — toluen (metylobenzen)
Polecenie (0–1). Uzupełnij tabelę. Wpisz numery, którymi oznaczono opisane związki:
| Produkt reformingu | Antydetonator |
|---|---|
| … | … |
Źródło: arkusz CKE MCHP-R0-100-2605. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
| Produkt reformingu | Antydetonator |
|---|---|
| 3 (toluen) | 1 (MTBE) |
Uzasadnienie:
Produkt reformingu — związek 3. (toluen). Reforming to proces katalitycznego przekształcania węglowodorów łańcuchowych w aromatyczne i rozgałęzione, prowadzony w celu podniesienia liczby oktanowej benzyny. Toluen jest produktem reformingu — może powstać np. przez cyklizację i odwodornienie heptanu:
Antydetonator — związek 1. (MTBE). Eter tert-butylowo-metylowy to dodatek przeciwstukowy do benzyn — zmniejsza skłonność mieszanki do samozapłonu, zapobiegając detonacyjnemu (stukowemu) spalaniu. Jako jedyny z trzech związków zawiera tlen, więc nie jest węglowodorem z ropy naftowej.
Związek 2. (heksan) to nierozgałęziony alkan obecny w produktach rafinacji ropy (we frakcji benzynowej). To on pozostaje bez przypisania w tabeli.
Pomyłka: uznanie heksanu za produkt reformingu. Heksan to prosty, nierozgałęziony alkan — taki związek jest surowcem, a nie produktem reformingu. Reforming przekształca alkany nierozgałęzione w związki o wyższej liczbie oktanowej (rozgałęzione, cykliczne, aromatyczne).
Nie myl reformingu z krakingiem. Kraking rozrywa długie łańcuchy na krótsze (zwiększa wydajność benzyny); reforming przekształca łańcuchy w związki aromatyczne i rozgałęzione (zwiększa jakość benzyny, czyli liczbę oktanową).
Antydetonator to nie to samo co paliwo. MTBE dodaje się w niewielkim procencie — jego zadaniem nie jest dostarczanie energii, lecz zapobieganie samozapłonowi mieszanki przed dojściem iskry.
Rozpoznanie MTBE po wzorze: obecność atomu tlenu w mostku eterowym i czwartorzędowego atomu węgla. Węglowodory nie zawierają tlenu — to najpewniejszy sygnał.
Tetraetyloołów to dawny antydetonator. wycofano ze względu na toksyczność ołowiu i niszczenie katalizatorów samochodowych.
Punkt przyznaje się za całą tabelę. Jedno trafne i jedno błędne przyporządkowanie daje zero.
Treść zadania (CKE)
Przeróbka ropy naftowej — trzy procesy
| Proces | Na czym polega | Cel | Przykład |
|---|---|---|---|
| destylacja frakcyjna | rozdział według temperatury wrzenia | uzyskanie frakcji | gazy, benzyna, nafta, olej napędowy, mazut |
| kraking | rozrywanie długich łańcuchów | więcej benzyny | |
| reforming | przebudowa szkieletu: cyklizacja, izomeryzacja, aromatyzacja | lepsza benzyna (wyższa LO) | heptan → toluen + 4 H₂ |
Liczba oktanowa
| Wzorzec | Liczba oktanowa | Cecha |
|---|---|---|
| heptan (n-C₇H₁₆) | 0 | prosty łańcuch, łatwy samozapłon |
| izooktan (2,2,4-trimetylopentan) | 100 | silnie rozgałęziony, odporny na detonację |
Liczba oktanowa paliwa = procent objętościowy izooktanu w mieszaninie z heptanem, która detonuje tak samo jak badane paliwo.
| Rodzaj związku | Wpływ na liczbę oktanową |
|---|---|
| alkany nierozgałęzione | najniższa LO |
| alkany rozgałęzione | wysoka LO |
| cykloalkany | średnio-wysoka LO |
| węglowodory aromatyczne | bardzo wysoka LO |
| etery (MTBE), alkohole (etanol) | bardzo wysoka LO |
To wyjaśnia sens reformingu: zamiana alkanu nierozgałęzionego (np. heptanu, LO = 0) na węglowodór aromatyczny (np. toluen) podwyższa liczbę oktanową benzyny.
Detonacja (spalanie stukowe) — dlaczego szkodzi
| Etap | Prawidłowo | Detonacja |
|---|---|---|
| zapłon | od iskry ze świecy | samozapłon mieszanki przed iskrą |
| przebieg płomienia | równomierny, kontrolowany | fala uderzeniowa |
| skutek | pełne wykorzystanie energii | spadek mocy, przegrzanie, uszkodzenie tłoka |
| dźwięk | brak | charakterystyczne stukanie |
Antydetonator zwiększa odporność mieszanki na samozapłon, dzięki czemu zapala ją dopiero iskra.
Punktacja CKE
- 1 pkt — poprawne uzupełnienie całej tabeli: produkt reformingu — 3, antydetonator — 1.
- 0 pkt — odpowiedź niepełna albo błędna.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „węglowodory, przeróbka ropy naftowej, reforming, liczba oktanowa, antydetonatory, toluen” zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl