m Matura-Online.pl Rozwiązania zadań maturalnych
MCHP-R0-100-2605 • Otwarte krótkie • 2 pkt • Trudność: ★★★★★

Zadanie 27

Matura z chemii, maj 2026, poziom rozszerzony

Wymaganie:

XII. Wstęp do chemii organicznej: 5) wyjaśnia zjawisko izomerii optycznej; wskazuje centrum stereogeniczne (asymetryczny atom węgla); rysuje wzory w projekcji Fischera izomerów optycznych: enancjomerów i diastereoizomerów.

Treść zadania

Alkohole tetrahydroksylowe o wzorze sumarycznym występują w postaci diastereoizomerów. Jeden z nich, stosowany jako słodzik, nosi nazwę erytrol (erytrytol). Jego cząsteczki są achiralne, natomiast cząsteczki jego diastereoizomeru — treitolu — są chiralne.

Polecenie (0–2). Przedstaw w projekcji Fischera wzór erytrolu oraz wzór jednego z jego diastereoizomerów — L-treitolu.

W arkuszu podano dwa puste szablony projekcji Fischera (z dwoma centrami stereogenicznymi) do uzupełnienia. Szkielet obu związków (pionowo, od góry): — — — .

Źródło: arkusz CKE MCHP-R0-100-2605. Otwórz oryginalny PDF

Rozwiązanie

Erytrol — cząsteczka achiralna (związek mezo)

Obie grupy przy atomach C2 i C3 leżą po tej samej stronie łańcucha:

      CH2OH
      |
 H —— C —— OH
      |
 H —— C —— OH
      |
      CH2OH

Cząsteczka ma wewnętrzną płaszczyznę symetrii (przechodzącą między C2 i C3), więc mimo dwóch centrów stereogenicznych jest achiralna — to związek mezo.

L-treitol — cząsteczka chiralna

Grupy przy C2 i C3 leżą po przeciwnych stronach łańcucha:

      CH2OH
      |
 H —— C —— OH
      |
HO —— C —— H
      |
      CH2OH

(Tak jak w rozwiązaniu w zasadach oceniania CKE: przy dolnym centrum stereogenicznym grupa −OH jest po lewej stronie — konfiguracja L.)

Brak płaszczyzny symetrii → cząsteczka chiralna, istnieją dwa enancjomery: D-treitol i L-treitol.

Skąd wiadomo, który jest który

Cecha Erytrol Treitol
grupy przy C2 i C3 po tej samej stronie po przeciwnych stronach
płaszczyzna symetrii jest brak
chiralność achiralny (mezo) chiralny
liczba stereoizomerów 1 (mezo) 2 (D i L)
aktywność optyczna brak jest

Łącznie alkohole o tym szkielecie tworzą trzy stereoizomery: erytrol (mezo), D-treitol i L-treitol.

Przypisanie L: w konfiguracji L grupa przy najniższym centrum stereogenicznym (tu C3, licząc od góry) leży po lewej stronie; w konfiguracji D — po prawej.

Typowy błąd / pułapka

Częsty błąd: uznanie erytrolu za chiralny, bo ma dwa asymetryczne atomy węgla. Obecność centrów stereogenicznych nie wystarcza — decyduje brak płaszczyzny symetrii. Erytrol jest podręcznikowym związkiem mezo: ma centra chiralne, ale jako całość jest achiralny.

Płaszczyzna symetrii przechodzi między C2 a C3. Górna połowa cząsteczki jest lustrzanym odbiciem dolnej — dlatego skręcalności obu centrów znoszą się wzajemnie.

W projekcji Fischera obowiązują sztywne reguły:

  • pionowe wiązania biegną do tyłu (od obserwatora),
  • poziome wiązania biegną do przodu (ku obserwatorowi),
  • przecięcie linii oznacza atom węgla,
  • łańcuch główny rysuje się pionowo, najbardziej utleniony atom u góry.

Nie wolno obracać wzoru Fischera o 90°. Taki obrót zamienia enancjomer na jego odbicie. Dozwolony jest tylko obrót o 180° w płaszczyźnie kartki.

Nie myl diastereoizomerów z enancjomerami. Enancjomery to odbicia lustrzane (D- i L-treitol); diastereoizomery to stereoizomery, które nie są odbiciami lustrzanymi (erytrol wobec każdego z treitoli). Diastereoizomery różnią się właściwościami fizycznymi, enancjomery — nie (poza skręcalnością).

Punktacja jest po wzorze. Można zdobyć 1 punkt za poprawny wzór jednego związku — warto narysować oba, nawet jeśli co do jednego jest się mniej pewnym.

Treść zadania (CKE)

Zadanie 27 — chemia 2026, poziom rozszerzony, arkusz CKE
Fragment arkusza CKE MCHP-R0-100-A-2605 — zadanie 27. Na podstawie: CKE, matura maj 2026, chemia PR Oryginalny PDF CKE, str. 28

Projekcja Fischera — reguły

ElementZnaczenie
linia pionowawiązania skierowane do tyłu (od obserwatora)
linia poziomawiązania skierowane do przodu (do obserwatora)
przecięcie liniiatom węgla
ustawienie łańcuchapionowo, atom najbardziej utleniony u góry
dozwolone przekształcenieobrót o 180° w płaszczyźnie kartki
zabronioneobrót o 90°, wyjęcie z płaszczyzny

Enancjomery, diastereoizomery, związki mezo

PojęcieDefinicjaWłaściwości
enancjomerystereoizomery będące odbiciami lustrzanymiidentyczne fizyczne, przeciwna skręcalność
diastereoizomerystereoizomery niebędące odbiciami lustrzanymiróżne właściwości fizyczne (np. temperatura topnienia, rozpuszczalność)
związek mezoma centra stereogeniczne, ale płaszczyznę symetriiachiralny, optycznie nieczynny
mieszanina racemiczna1:1 obu enancjomerówoptycznie nieczynna, ale rozdzielalna

Liczba stereoizomerów dla centrów stereogenicznych wynosi maksymalnie — ale maleje, gdy występuje forma mezo. Tutaj: , a rzeczywiście istnieją 3 (erytrol, D-treitol, L-treitol).

Jak rozpoznać związek mezo

  1. Policz centra stereogeniczne — muszą być co najmniej dwa.
  2. Poszukaj płaszczyzny symetrii dzielącej cząsteczkę na dwie lustrzane połowy.
  3. Jeśli taka płaszczyzna istnieje — związek jest mezo, czyli achiralny.

Przykłady związków mezo: erytrol, kwas mezo-winowy.

Konfiguracja D i L

Grupa (lub )Konfiguracja
po prawej stronieD
po lewej stronieL

W przyrodzie: cukry występują niemal wyłącznie w formie D, aminokwasy białkowe — w formie L.

Punktacja CKE

  • 2 pkt — poprawne wzory obu związków w projekcji Fischera.
  • 1 pkt — poprawny wzór jednego związku.
  • 0 pkt — oba wzory błędne albo brak odpowiedzi.

Rozumiesz, jak to rozwiązać?

Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji

matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „projekcja Fischera, diastereoizomery, zwiazki mezo, erytrol, treitol, chiralnosc” zrobisz samodzielnie.

Otwórz matury-online.pl