m Matura-Online.pl Rozwiązania zadań maturalnych
MCHP-R0-100-2605 • Otwarte krótkie • 3 pkt • Trudność: ★★★★☆

Zadanie 20

Matura z chemii, maj 2026, poziom rozszerzony

Wymaganie:

I. Atomy, cząsteczki i stechiometria chemiczna: 7) wykonuje obliczenia, z uwzględnieniem wydajności reakcji, dotyczące liczby moli oraz mas substratów i produktów, po zmieszaniu substratów w stosunku niestechiometrycznym. XII. Wstęp do chemii organicznej: 1) klasyfikuje dany związek chemiczny do związków jednofunkcyjnych (kwasów karboksylowych).

Treść zadania

Do reakcji Hecka użyto 0,1570 g bromobenzenu i 0,1081 g kwasu propenowego. W wyniku przemiany otrzymano 0,1245 g kwasu cynamonowego:

Polecenie (0–3). Oblicz wydajność opisanej przemiany. Wynik podaj w procentach. Napisz nazwę lub wzór substancji użytej w nadmiarze.

Źródło: arkusz CKE MCHP-R0-100-2605. Otwórz oryginalny PDF

Rozwiązanie

Krok 1. Masy molowe.

W rozwiązaniach CKE przyjęto zaokrąglenia , i — tych wartości używamy dalej. (Z dokładniejszą masą 148,2 g/mol wydajność wychodzi 84,0%; zasady oceniania uznają każdy wynik wynikający z poprawnej metody i przyjętych zaokrągleń.)

Krok 2. Liczby moli substratów — który jest w nadmiarze.

Stosunek stechiometryczny wynosi 1 : 1, a moli kwasu propenowego jest więcej — zatem:

Reagentem limitującym jest bromobenzen i to on wyznacza wydajność teoretyczną.

Krok 3. Masa teoretyczna produktu.

Z 1 mola bromobenzenu powstaje 1 mol kwasu cynamonowego:

Krok 4. Wydajność.

(Metoda równoważna — przez mole: mol, więc . W kluczu CKE, po zaokrągleniu do mol, wynik to 84,0% — też poprawny.)

Typowy błąd / pułapka

Główna pułapka: liczenie wydajności względem złego substratu. Wydajność zawsze odnosi się do reagentu limitującego — tego, którego jest mniej w stosunku stechiometrycznym. Tu bromobenzenu jest 1,00 mmol, a kwasu propenowego 1,50 mmol; przy stosunku 1:1 limituje bromobenzen.

Klucz CKE nagradza sprawdzenie nadmiaru rachunkiem, nie na oko. Pełne 3 punkty wymagają obliczeniowego ustalenia, który substrat jest w nadmiarze. Podanie samej odpowiedzi bez obliczeń obniża punktację do 2.

Nie sugeruj się masami substratów. 0,1570 g i 0,1081 g — pierwsza liczba jest większa, ale to nie ona decyduje. Liczą się mole, a masy molowe różnią się ponad dwukrotnie.

Uwaga na wymóg wskazania substancji. Klucz zaznacza: przy poprawnych obliczeniach, ale braku wskazania (albo błędnym wskazaniu) substancji użytej w nadmiarze, maksimum to 2 punkty. Warto więc zawsze wpisać odpowiedź w obu polach.

Sprawdź, czy stosunek molowy naprawdę wynosi 1:1. Gdyby równanie miało inne współczynniki, trzeba by porównywać ilorazy , a nie same mole.

Wydajność nie może przekroczyć 100%. Wynik powyżej setki oznacza błąd — np. zamianę masy teoretycznej z praktyczną albo użycie złej masy molowej.

Treść zadania (CKE)

Zadanie 20 — chemia 2026, poziom rozszerzony, arkusz CKE
Fragment arkusza CKE MCHP-R0-100-A-2605 — zadanie 20. Na podstawie: CKE, matura maj 2026, chemia PR Oryginalny PDF CKE, str. 23

Algorytm zadania na wydajność z dwoma substratami

KrokDziałanie
1.oblicz masy molowe wszystkich reagentów
2.przelicz masy substratów na mole
3.podziel mole przez współczynniki stechiometryczne i porównaj — mniejszy iloraz wskazuje reagent limitujący
4.oblicz masę teoretyczną produktu z reagentu limitującego
5.

Obie formy są równoważne, bo masa molowa produktu skraca się.

Rachunek w tym zadaniu

ReagentMasa, g, g/mol, molRola
bromobenzen 0,1570157limitujący
kwas propenowy 0,108172nadmiar
kwas cynamonowy 0,1245 (otrzymano)148produkt

Reagent limitujący a użyty w nadmiarze

PojęcieDefinicjaSkutek
limitujący (ograniczający)zużywa się całkowicie jako pierwszywyznacza maksymalną ilość produktu
w nadmiarzepozostaje po zakończeniu reakcjinie wpływa na wydajność

Dlaczego wydajność bywa mniejsza od 100%

PrzyczynaOpis
reakcje odwracalnerównowaga ustala się przed pełnym przereagowaniem
reakcje uboczneczęść substratu tworzy inne produkty
straty przy wyodrębnianiusączenie, przemywanie, krystalizacja
niecałkowite przereagowaniezbyt krótki czas, za niska temperatura
zanieczyszczenia substratówmniej reagenta niż wynika z masy

Kwas cynamonowy — kontekst

CechaSzczegóły
wzór
masa molowa148 g/mol (wartość przyjęta w kluczu CKE)
izomeriageometryczna cis–trans (wiązanie C=C z dwoma różnymi podstawnikami przy każdym atomie węgla)

Punktacja CKE

  • 3 pkt — poprawna metoda z obliczeniowym sprawdzeniem, który substrat jest w nadmiarze, poprawne obliczenia, wynik 84,1% oraz wskazanie kwasu propenowego jako użytego w nadmiarze.
  • 2 pkt — m.in.: poprawny wynik i wskazanie nadmiaru, ale bez obliczeniowego sprawdzenia; albo poprawna metoda z błędem rachunkowym i konsekwentnym wskazaniem; albo obliczenie masy/moli produktu przy poprawnym wskazaniu nadmiaru.
  • 1 pkt — poprawne obliczenia i wskazanie na ich podstawie substancji użytej w nadmiarze.
  • Razem: 3 pkt.

Rozumiesz, jak to rozwiązać?

Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji

matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „wydajność reakcji, reagent limitujący, obliczenia stechiometryczne, kwas 3-fenylopropenowy, reakcja Hecka” zrobisz samodzielnie.

Otwórz matury-online.pl