Zadanie 25
Matura z chemii, maj 2026, poziom rozszerzony
Wymaganie: 25.1: III. Wiązania chemiczne. Oddziaływania międzycząsteczkowe: 6) opisuje i przewiduje wpływ rodzaju wiązania i oddziaływań międzycząsteczkowych na właściwości fizyczne substancji nieorganicznych i organicznych.
25.2: XVII. Estry i tłuszcze: 4) wyjaśnia i porównuje przebieg hydrolizy estrów w środowisku zasadowym (reakcja z wodorotlenkiem sodu); pisze odpowiednie równania reakcji.
25.3: XII. Wstęp do chemii organicznej: 7) klasyfikuje reakcje związków organicznych ze względu na typ procesu i mechanizm reakcji (elektrofilowy, nukleofilowy, rodnikowy).
Treść zadania
Benzokaina to ester etylowy kwasu 4-aminobenzoesowego (4-aminobenzenokarboksylowego):
Benzokaina jest ciałem stałym, słabo rozpuszczalnym w wodzie.
25.1. (0–1) Do probówki z benzokainą dodano kwas solny i zaobserwowano powstanie klarownego roztworu. Wyjaśnij, dlaczego zaobserwowano te zmiany. Załóż, że nie zachodzi hydroliza estru.
25.2. (0–1) W środowisku zasadowym benzokaina ulega hydrolizie. Uzupełnij zapis tak, aby powstało w formie jonowej skróconej równanie reakcji hydrolizy zasadowej benzokainy.
25.3. (0–1) Ze względu na obecność pierścienia aromatycznego benzokaina może ulegać reakcji z bromem. Dokończ zdanie — wybierz odpowiedź A albo B oraz 1., 2. albo 3.
Przemiana prowadzona w obecności , w której substratami są benzokaina i brom, jest reakcją A. addycji · B. substytucji i przebiega według mechanizmu 1. elektrofilowego · 2. nukleofilowego · 3. rodnikowego
Źródło: arkusz CKE MCHP-R0-100-2605. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
25.1.
Benzokaina zawiera grupę aminową , która ma charakter zasadowy — wolna para elektronowa na atomie azotu przyłącza proton. Po dodaniu kwasu solnego zachodzi więc reakcja:
Powstaje sól — związek o budowie jonowej, który dobrze rozpuszcza się w wodzie. Dlatego zawiesina zamienia się w klarowny roztwór.
(Klucz CKE wymaga trzech elementów: benzokaina reaguje z kwasem solnym → powstaje sól (związek jonowy) → produkt jest rozpuszczalny w wodzie.)
25.2.
W hydrolizie zasadowej estru powstaje anion kwasu karboksylowego i alkohol:
Produkty: anion 4-aminobenzoesanowy oraz etanol.
25.3. B1 — reakcja substytucji przebiegająca według mechanizmu elektrofilowego.
Pierścień aromatyczny jest trwały dzięki delokalizacji elektronów , dlatego nie ulega addycji (która zniszczyłaby aromatyczność), lecz podstawieniu. Katalizator polaryzuje cząsteczkę bromu, generując cząstkę elektrofilową, która atakuje bogaty w elektrony pierścień:
W 25.1 klucz wymaga trzech elementów naraz. Sama informacja, że „benzokaina jest zasadą", nie wystarczy. Trzeba napisać: (1) zachodzi reakcja z HCl, (2) powstaje sól o budowie jonowej, (3) sól ta jest rozpuszczalna w wodzie. Brak któregokolwiek elementu oznacza zero punktów.
Zadanie wprost wyklucza hydrolizę estru. Nie wolno tłumaczyć rozpuszczenia rozkładem wiązania estrowego — to grupa aminowa reaguje z kwasem.
W 25.2 uwaga na formę jonową skróconą. Zasadę zapisujemy jako (nie NaOH), a produkt jako anion (nie sól sodową). Etanol zapisujemy w formie cząsteczkowej — nie jest elektrolitem.
Grupa nie reaguje z . W środowisku zasadowym pozostaje niezmieniona — zapisanie jej jako anionu byłoby błędem.
Hydroliza zasadowa estru jest nieodwracalna. W przeciwieństwie do hydrolizy kwasowej (odwracalnej), tutaj powstający anion karboksylanowy nie reaguje z alkoholem — dlatego reakcję prowadzi się w środowisku zasadowym, gdy chce się ester rozłożyć całkowicie.
W 25.3 kusi odpowiedź „addycja". Brom rzeczywiście addycjonuje do wiązań podwójnych alkenów, ale w związkach aromatycznych zachodzi substytucja — pierścień „broni" swojej aromatyczności.
Rozróżnij warunki bromowania. Z katalizatorem (, ) → substytucja elektrofilowa w pierścieniu. W świetle, bez katalizatora → substytucja rodnikowa w łańcuchu bocznym. To warunki decydują o mechanizmie.
Treść zadania (CKE)
Dlaczego sól rozpuszcza się lepiej niż związek obojętny
| Forma | Budowa | Rozpuszczalność w wodzie |
|---|---|---|
| benzokaina (obojętna) | cząsteczkowa, duży fragment niepolarny | słaba |
| chlorowodorek benzokainy | jonowa | dobra |
Przekształcenie zasadowej grupy aminowej w jon amoniowy (sól) zwiększa rozpuszczalność związku w wodzie — dokładnie to obserwuje się w zadaniu 25.1.
Hydroliza estrów — dwa warianty
| Cecha | Kwasowa | Zasadowa (zmydlanie) |
|---|---|---|
| katalizator / odczynnik | (katalizator) | (reagent, zużywa się) |
| produkty | kwas + alkohol | anion kwasu (sól) + alkohol |
| odwracalność | odwracalna | nieodwracalna |
| zastosowanie | odzysk kwasu | produkcja mydła |
Jon zużywa się w reakcji, a powstający anion karboksylanowy nie reaguje z alkoholem — dlatego hydroliza zasadowa przebiega do końca.
Zasadowość amin
| Amina | Zasadowość | Dlaczego |
|---|---|---|
| alifatyczne () | silniejsza niż amoniaku | grupy alkilowe zwiększają gęstość elektronową na azocie |
| amoniak | średnia | punkt odniesienia |
| aromatyczne (anilina, benzokaina) | słaba | wolna para azotu delokalizuje się w pierścieniu |
| amidy | praktycznie brak | wolna para zaangażowana w grupę karbonylową |
Mimo osłabionej zasadowości anilina i jej pochodne reagują z mocnymi kwasami, tworząc sole — i na tym opiera się obserwacja z zadania 25.1.
Reakcje węglowodorów aromatycznych z bromem
| Warunki | Typ reakcji | Mechanizm | Gdzie podstawienie |
|---|---|---|---|
| + | substytucja | elektrofilowy | w pierścieniu |
| + światło (hν) | substytucja | rodnikowy | w łańcuchu bocznym |
| + alken | addycja | elektrofilowy | do wiązania C=C |
| woda bromowa + fenol | substytucja | elektrofilowy | pierścień (bez katalizatora — fenol bardzo aktywny) |
Dlaczego aromaty nie addycjonują: addycja zniszczyłaby trwały układ aromatyczny (zdelokalizowane elektrony π). Substytucja pozwala go zachować.
Mechanizm substytucji elektrofilowej — trzy etapy
- Wytworzenie elektrofila:
- Atak na pierścień: powstaje kompleks σ (jon arenoniowy) — chwilowa utrata aromatyczności.
- Odłączenie protonu: odbiera , aromatyczność zostaje odtworzona.
Benzokaina — grupy funkcyjne
Cząsteczka benzokainy zawiera grupę estrową (reaguje w hydrolizie zasadowej — 25.2), grupę aminową przy pierścieniu (reaguje z kwasem solnym — 25.1) i pierścień aromatyczny (ulega substytucji elektrofilowej — 25.3).
Punktacja CKE
- 25.1. 1 pkt — wyjaśnienie zawierające trzy elementy: benzokaina reaguje z HCl, powstaje sól (związek jonowy), produkt jest rozpuszczalny w wodzie.
- 25.2. 1 pkt — poprawne równanie w formie jonowej skróconej z anionem 4-aminobenzoesanowym i etanolem.
- 25.3. 1 pkt — odpowiedź B1.
- Razem: 3 pkt.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „benzokaina, aminy aromatyczne, hydroliza zasadowa estru, substytucja elektrofilowa, rozpuszczalnosc soli” zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl