m Matura-Online.pl Rozwiązania zadań maturalnych
MCHP-R0-100-2605 • Otwarte krótkie • 2 pkt • Trudność: ★★★★☆

Zadanie 18

Matura z chemii, maj 2026, poziom rozszerzony

Wymaganie:

18.1 i 18.2: XII. Wstęp do chemii organicznej: 1) na podstawie wzoru sumarycznego, półstrukturalnego (grupowego), opisu budowy lub właściwości fizykochemicznych klasyfikuje dany związek chemiczny (m.in. do związków jednofunkcyjnych — kwasów karboksylowych).

Treść zadania

Informacja wstępna. W pewnych warunkach sole sodu i potasu kwasów karboksylowych ulegają w roztworach wodnych reakcji, która zachodzi zgodnie z poniższym równaniem:

Przemianę tę stosuje się do otrzymywania symetrycznych alkanów prostych i rozgałęzionych. Jednak gdy rozgałęzienie znajduje się przy atomie węgla związanym z grupą karboksylową, reakcja przebiega z małą wydajnością lub nie zachodzi.

18.1. (0–1) Przeprowadzono opisaną reakcję i otrzymano alkan o czterech atomach węgla w cząsteczce. Napisz wzór półstrukturalny (grupowy) kwasu karboksylowego, którego soli użyto do reakcji.

18.2. (0–1) Poniżej przedstawiono wzory półstrukturalne (grupowe) oraz szkieletowe wybranych izomerycznych alkanów o wzorze sumarycznym :

  • I.
  • II.
  • III.
  • IV.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych. W reakcji opisanej w informacji wstępnej można z największą wydajnością otrzymać związekA. I ·B. II ·C. III ·D. IV

Źródło: arkusz CKE MCHP-R0-100-2605. Otwórz oryginalny PDF

Rozwiązanie

18.1.

W reakcji dwie reszty R łączą się, tworząc alkan . Skoro produkt ma 4 atomy węgla, każda reszta R ma 2 atomy węgla:

Kwas, którego soli użyto, to z resztą etylową:

czyli kwas propanowy (propionowy). Ma 3 atomy węgla — jeden odchodzi jako .

Sprawdzenie równania:

18.2. C — związek III (2,5-dimetyloheksan).

Krok 1. Który izomer jest symetryczny. Produkt powstaje z połączenia dwóch identycznych reszt R, więc cząsteczkę trzeba dać się przeciąć na dwie jednakowe połówki po 4 atomy węgla:

Izomer Podział na połówki Symetryczny?
I. 2,3-dimetyloheksan : vs nie
II. 2,3,4-trimetylopentan 5 atomów w łańcuchu — środkowy węgiel wspólny nie da się
III. 2,5-dimetyloheksan dwie reszty izobutylowe tak
IV. 3,4-dimetyloheksan dwie reszty sec-butylowe tak

Krok 2. Który z symetrycznych daje wysoką wydajność. Decyduje położenie rozgałęzienia w kwasie wyjściowym:

Izomer Kwas wyjściowy Gdzie rozgałęzienie Wydajność
III. — kwas 3-metylobutanowy przy węglu (trzecim) wysoka ✔
IV. — kwas 2-metylobutanowy przy węglu , związanym z niska ✘

W izomerze III rozgałęzienie jest oddalone od grupy karboksylowej, więc warunek z informacji wstępnej jest spełniony. Odpowiedź: C.

Równanie otrzymywania 2,5-dimetyloheksanu:

Typowy błąd / pułapka

W 18.1 łatwo pomylić się, podając kwasu o czterech atomach węgla. Produkt (butan) ma 4 atomy C, ale każda z dwóch cząsteczek kwasu dostarcza tylko połowę tego szkieletu — plus jeden atom węgla, który odchodzi jako . Kwas ma więc atomy węgla.

Zapamiętaj bilans węgla: jeśli alkan ma atomów C, to każdy z dwóch kwasów ma atomów C.

W 18.2 trzeba przejść przez dwa sita, nie jedno. Najpierw symetria (III i IV ją mają, I i II nie), a dopiero potem położenie rozgałęzienia (III wygrywa z IV). Zatrzymanie się na pierwszym kryterium prowadzi do wyboru IV.

Kluczowa różnica między III a IV. W obu przypadkach alkan jest symetryczny, ale:

  • III powstaje z kwasu, w którym rozgałęzienie jest przy węglu — reakcja idzie sprawnie,
  • IV powstaje z kwasu z rozgałęzieniem przy węglu (tym połączonym z ) — a to właśnie przypadek wykluczony w informacji wstępnej.

Alkan o nieparzystej liczbie atomów węgla nigdy nie powstanie tą metodą. Produkt zawsze ma parzystą liczbę atomów C — bo powstaje z dwóch identycznych reszt.

Warunek o rozgałęzieniu obniża wydajność, a nie zawsze ją zeruje. Informacja mówi „z małą wydajnością lub nie zachodzi" — dlatego pytanie brzmi o największą wydajność, a nie o „jedyną możliwość".

Opisana przemiana to tzw. reakcja Kolbego (elektroliza soli kwasów karboksylowych) — tej nazwy arkusz nie podaje i nie jest potrzebna do rozwiązania. Przy anodzie anion traci elektron, rozpada się na i rodnik , a dwa rodniki łączą się w ; przy katodzie wydziela się wodór.

Treść zadania (CKE)

Zadanie 18 — chemia 2026, poziom rozszerzony, arkusz CKE
Fragment arkusza CKE MCHP-R0-100-A-2605 — zadanie 18. Na podstawie: CKE, matura maj 2026, chemia PR Oryginalny PDF CKE, str. 20

Reakcja Kolbego — bilans i ograniczenia

CechaKonsekwencja
łączą się dwie identyczne resztyprodukt jest symetryczny
każdy kwas traci jeden atom C jako kwas ma atomów C
produkt ma parzystą liczbę atomów Calkanów nieparzystych tak nie otrzymamy
rozgałęzienie przy węglu niska wydajność albo brak reakcji

Bilans węgla — tabela pomocnicza

Alkan (produkt)Liczba CReszta RKwas Liczba C kwasu
etan2kwas etanowy2
butan4kwas propanowy3
heksan6kwas butanowy4
2,5-dimetyloheksan8kwas 3-metylobutanowy5

Dwa sita w zadaniu 18.2

Sito 1 — symetria. Przetnij szkielet dokładnie w środku (między czwartym a piątym atomem C) i sprawdź, czy obie połówki są identyczne:

IzomerPołówkiWynik
I. 2,3-dimetyloheksanróżneodpada
II. 2,3,4-trimetylopentannieparzysty łańcuchodpada
III. 2,5-dimetyloheksan2× izobutylprzechodzi
IV. 3,4-dimetyloheksan2× sec-butylprzechodzi

Sito 2 — położenie rozgałęzienia w kwasie.

IzomerKwasWęgiel z rozgałęzieniemWydajność
III3-metylobutanowywysoka
IV2-metylobutanowyniska

Mechanizm — dlaczego produkt jest symetryczny

ElektrodaProces
anoda (+), następnie
rekombinacja
katoda (−)

Skoro w roztworze jest tylko jeden rodzaj rodnika, produktem łączenia rodników jest alkan symetryczny. To, że rozgałęzienie przy atomie węgla związanym z grupą karboksylową obniża wydajność, podaje informacja wstępna — i to wystarcza do rozstrzygnięcia między III a IV.

Metody otrzymywania alkanów — zestawienie

MetodaRównanie / opisCecha produktu
uwodornienie alkenówten sam szkielet
reakcja Kolbegojak w zadaniusymetryczny, parzysta liczba C
synteza Wurtzasymetryczny
dekarboksylacja soli z NaOHo 1 C mniej
krakingrozpad długich łańcuchówmieszanina

Reakcja Kolbego i synteza Wurtza (z jednej halogenopochodnej) dają alkany symetryczne R–R.

Punktacja CKE

  • 18.1. 1 pkt — poprawny wzór półstrukturalny kwasu: .
  • 18.2. 1 pkt — odpowiedź C.
  • Razem: 2 pkt.

Rozumiesz, jak to rozwiązać?

Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji

matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „alkany, elektroliza Kolbego, sole kwasów karboksylowych, alkany symetryczne, retrosynteza” zrobisz samodzielnie.

Otwórz matury-online.pl