Zadanie 29
Matura z chemii, maj 2026, poziom rozszerzony
Wymaganie: VIII. Reakcje utleniania i redukcji: 1) stosuje pojęcia: utleniacz, reduktor, utlenianie, redukcja; 2) wskazuje utleniacz, reduktor; 6) przewiduje kierunek przebiegu reakcji utleniania-redukcji. XX. Cukry: 4) projektuje doświadczenie, którego wynik potwierdzi właściwości redukujące np. glukozy; 7) wyjaśnia, dlaczego maltoza ma właściwości redukujące, a sacharoza nie wykazuje właściwości redukujących.
Treść zadania
Przeprowadzono doświadczenie, do którego użyto odczynnika Tollensa i roztworu pewnego cukru wybranego spośród podanych:
Wynik doświadczenia przedstawiono na zdjęciu — na ściankach probówki widać nalot metalicznego srebra („lustro srebrne”).
Polecenie (0–1). Oceń prawdziwość zdań (P/F):
- Wynik doświadczenia pokazany na zdjęciu zaobserwowano po dodaniu do odczynnika Tollensa roztworu maltozy.
- Każdy z wymienionych cukrów wykazuje właściwości redukujące.
Źródło: arkusz CKE MCHP-R0-100-2605. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
Odpowiedź: PF
Zdanie 1. — P (prawda).
Maltoza jest cukrem redukującym. Zbudowana jest z dwóch reszt glukozy połączonych wiązaniem -1,4-glikozydowym, przez co jedna z reszt zachowuje wolny węgiel anomeryczny i może przechodzić w formę łańcuchową z grupą aldehydową. Daje więc pozytywną próbę Tollensa — wytrąca się metaliczne srebro tworzące charakterystyczne „lustro":
Zdanie 2. — F (fałsz).
Sacharoza nie jest cukrem redukującym. Powstaje z glukozy i fruktozy połączonych wiązaniem -1,2-glikozydowym, w którym oba węgle anomeryczne są zaangażowane w wiązanie. Żadna z reszt nie może więc przejść w formę łańcuchową — sacharoza nie daje próby Tollensa ani Trommera.
| Cukier | Wolny węgiel anomeryczny | Właściwości redukujące |
|---|---|---|
| glukoza | tak | tak |
| fruktoza | tak (przez tautomeryzację) | tak |
| maltoza | tak | tak |
| sacharoza | nie | nie |
Zdanie 2. jest fałszywe wyłącznie z powodu sacharozy. Trzy pozostałe cukry są redukujące — wystarczy jeden wyjątek, by słowo „każdy" uczyniło zdanie nieprawdziwym.
Fruktoza jest ketozą, a mimo to redukuje. W środowisku zasadowym (a takie panuje w odczynniku Tollensa i Trommera) fruktoza ulega tautomeryzacji ketozo-aldozowej przez formę endiolową i przekształca się w glukozę oraz mannozę — a te już mają grupę aldehydową.
Nie myl wiązania -1,4 z -1,2. Decyduje numer węgla po obu stronach wiązania: jeśli oba są anomeryczne (1 i 2 we fruktozie), cukier nie redukuje. Jeśli tylko jeden (1 i 4 w maltozie) — redukuje.
Zdjęcie pokazuje wynik pozytywny, więc cukrem nie mogła być sacharoza. To dodatkowa wskazówka potwierdzająca odpowiedź P przy pierwszym zdaniu.
Skład odczynnika Tollensa: roztwór , do którego dodaje się wodę amoniakalną aż do rozpuszczenia powstającego osadu .
Próba Tollensa nie odróżnia glukozy od fruktozy. Można je odróżnić np. wodą bromową (utlenia aldozy, nie ketozy).
Treść zadania (CKE)
Cukry redukujące i nieredukujące
| Cukier | Budowa | Wiązanie glikozydowe | Redukujący? |
|---|---|---|---|
| glukoza | monosacharyd (aldoza) | — | tak |
| fruktoza | monosacharyd (ketoza) | — | tak (przez tautomeryzację) |
| galaktoza | monosacharyd (aldoza) | — | tak |
| maltoza | glukoza + glukoza | -1,4 | tak |
| laktoza | galaktoza + glukoza | -1,4 | tak |
| sacharoza | glukoza + fruktoza | -1,2 | nie |
| skrobia, celuloza | polisacharydy | 1,4 (i 1,6) | praktycznie nie |
Reguła: cukier redukuje, gdy ma wolny węgiel anomeryczny — czyli taki, który może otworzyć pierścień i odsłonić grupę karbonylową.
Dlaczego sacharoza nie redukuje
W wiązaniu 1,2-glikozydowym uczestniczą oba węgle anomeryczne. Żadna reszta nie może przejść w formę łańcuchową, więc w roztworze nie ma ani grupy aldehydowej, ani ketonowej zdolnej do redukcji jonów srebra.
Sacharoza staje się redukująca dopiero po hydrolizie (inwersji):
Powstała równomolowa mieszanina glukozy i fruktozy to cukier inwertowany.
Próby na cukry redukujące
| Próba | Odczynnik | Objaw pozytywny |
|---|---|---|
| Tollensa | lustro srebrne — nalot metalicznego Ag | |
| Trommera | , ogrzewanie | ceglastoczerwony osad |
| Fehlinga | + winian | ceglastoczerwony osad |
| Benedicta | + cytrynian | osad żółty do ceglastego |
Równanie próby Tollensa dla aldozy:
Dlaczego fruktoza redukuje mimo braku grupy aldehydowej
W środowisku zasadowym zachodzi tautomeryzacja ketozo-aldozowa przez pośredni endiol:
Ponieważ odczynniki Tollensa, Trommera i Fehlinga są zasadowe, fruktoza „zamienia się” w nich w aldozę i daje wynik pozytywny. Woda bromowa (środowisko kwasowe) tej przemiany nie wywołuje — i dlatego odróżnia glukozę od fruktozy.
Wiązania glikozydowe — zapis i znaczenie
| Zapis | Co oznacza | Przykład |
|---|---|---|
| -1,4 | C1 (anomeryczny, ) → C4 drugiej reszty | maltoza, skrobia |
| -1,4 | C1 () → C4 | laktoza, celuloza |
| -1,6 | C1 → C6 | rozgałęzienia amylopektyny i glikogenu |
| -1,2 | oba węgle anomeryczne | sacharoza |
Ta sama różnica ( vs przy 1,4) odróżnia skrobię od celulozy — człowiek trawi skrobię, ale nie trawi celulozy.
Punktacja CKE
- 1 pkt — poprawna ocena obu zdań: PF.
- 0 pkt — odpowiedź niepełna albo błędna.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „odczynnik Tollensa, cukry redukujace, maltoza, sacharoza, proba lustra srebrnego” zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl