Zadanie 16
Matura z chemii, maj 2026, poziom rozszerzony
Wymaganie: 16.1: XII. Wstęp do chemii organicznej: 3) rysuje wzory półstrukturalne (grupowe) izomerów konstytucyjnych. XVI. Kwasy karboksylowe: 2) pisze równania reakcji otrzymywania kwasów karboksylowych (np. z aldehydów).
16.2: XV. Związki karbonylowe — aldehydy i ketony: 2) pisze odpowiednie równania reakcji aldehydu z odczynnikiem Tollensa. XVI. Kwasy karboksylowe: 2) pisze równania reakcji otrzymywania kwasów karboksylowych (np. z alkoholi lub z aldehydów).
Treść zadania
Informacja wstępna. Niektóre aldehydy w obecności mocnych zasad ulegają reakcji dysproporcjonowania, prowadzącej do powstania alkoholu i soli kwasu karboksylowego. Dotyczy to związków, których cząsteczki nie zawierają atomów wodoru związanych z atomem węgla połączonym z grupą aldehydową — np. 2,2-dimetylopropanalu. Opisana reakcja z udziałem tego aldehydu przebiega zgodnie z równaniem:
Jeżeli do reakcji użyje się mieszaniny dwóch aldehydów, na ogół powstaną cztery produkty: dwa alkohole i sole dwóch kwasów. Wyjątek stanowią reakcje, w których jednym z substratów jest metanal. Ma on na tyle silne właściwości redukujące, że w warunkach reakcji utlenia się do kwasu (powstaje HCOOK), a drugi aldehyd wchodzący w skład mieszaniny substratów redukuje się do alkoholu.
Na podstawie: R.T. Morrison, R.N. Boyd, Chemia organiczna, Warszawa 2012.
16.1. (0–1) Napisz wzór półstrukturalny (grupowy) jednego z izomerycznych dimetylobutanali, który nie ulega opisanej reakcji z KOH.
16.2. (0–1) Zmieszano alkoholowe roztwory aldehydu benzoesowego (benzenokarboaldehydu) oraz metanalu; alkohol był tylko rozpuszczalnikiem. Dodano wodorotlenek potasu. Napisz w formie jonowej skróconej równanie zachodzącej reakcji.
Źródło: arkusz CKE MCHP-R0-100-2605. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
16.1.
Według informacji wstępnej dysproporcjonowaniu ulegają tylko aldehydy, które nie mają atomów wodoru przy atomie węgla połączonym z grupą (węgiel ). Zadanie pyta o izomer, który reakcji nie ulega — czyli taki, który ma przy węglu co najmniej jeden atom wodoru. Spełniają to dwa dimetylobutanale (oba podane w zasadach oceniania CKE):
czyli 3,3-dimetylobutanal (węgiel to grupa ), albo
czyli 2,3-dimetylobutanal (przy węglu jeden atom wodoru).
Trzeci izomer, 2,2-dimetylobutanal , nie ma atomu wodoru przy węglu — więc, tak jak 2,2-dimetylopropanal, ulega opisanej reakcji i nie jest poprawną odpowiedzią.
16.2.
Metanal jest silniejszym reduktorem, więc sam się utlenia do jonu mrówczanowego, a aldehyd benzoesowy redukuje się do alkoholu benzylowego:
Bilans stopni utlenienia węgla:
| Związek | C grupy funkcyjnej | Zmiana |
|---|---|---|
| → | 0 → +II | utlenienie (oddaje 2 e⁻) |
| → | +I → −I | redukcja (pobiera 2 e⁻) |
Aldehyd benzoesowy nie ma -wodorów (węgiel sąsiadujący z należy do pierścienia aromatycznego), więc spełnia warunek reakcji Cannizzaro.
W 16.1 polecenie pyta o izomer, który reakcji NIE ulega. Łatwo odruchowo wskazać aldehyd bez atomów wodoru przy węglu (2,2-dimetylobutanal) — a to właśnie on reakcji ulega. Poprawne są izomery z atomem wodoru przy węglu : 3,3-dimetylobutanal albo 2,3-dimetylobutanal.
Kluczowy jest atom węgla , a nie cała cząsteczka. Warunek dotyczy wyłącznie węgla bezpośrednio połączonego z grupą aldehydową. Inne atomy wodoru w cząsteczce nie mają znaczenia.
W 16.2 kusi napisanie reakcji dwóch cząsteczek aldehydu benzoesowego. To byłaby klasyczna reakcja Cannizzaro, ale informacja wstępna wyraźnie opisuje wariant skrzyżowany z metanalem — i to on zachodzi, gdy metanal jest obecny.
Kierunek reakcji jest odwrotny do intuicji. Można by sądzić, że utlenia się „większy" aldehyd — a jest przeciwnie: metanal utlenia się do mrówczanu, a aldehyd benzoesowy zostaje zredukowany do alkoholu benzylowego.
Forma jonowa skrócona wymaga zapisania , a nie KOH. Wodorotlenek potasu jest mocnym elektrolitem — rozpisujemy go na jony, a jon pomijamy jako widza. Produkt zapisujemy jako , nie HCOOK.
Alkohol w opisie to tylko rozpuszczalnik. Zadanie wprost to zaznacza — nie bierze udziału w reakcji i nie może pojawić się w równaniu.
Treść zadania (CKE)
Reakcja Cannizzaro — warunek i przebieg
| Element | Opis |
|---|---|
| warunek | aldehyd bez atomów wodoru przy węglu |
| typ reakcji | dysproporcjonowanie — ten sam pierwiastek jednocześnie się utlenia i redukuje |
| produkty | alkohol pierwszorzędowy + sól kwasu karboksylowego |
| katalizator/warunki | mocna zasada (KOH, NaOH) |
Aldehydy, które ulegają reakcji Cannizzaro:
| Aldehyd | Wzór | Dlaczego |
|---|---|---|
| metanal | HCHO | brak węgla w ogóle |
| benzenokarboaldehyd | węgiel w pierścieniu — bez H | |
| 2,2-dimetylopropanal | węgiel czwartorzędowy | |
| 2,2-dimetylobutanal | jak wyżej |
Nazwa „reakcja Cannizzaro” nie pada w arkuszu — to zwyczajowe określenie opisanego dysproporcjonowania.
Atom węgla α — jak go znaleźć
Węgiel to atom bezpośrednio sąsiadujący z grupą funkcyjną. W aldehydach decyduje o możliwości:
| Reakcja | Wymaga -wodorów? |
|---|---|
| kondensacja aldolowa | tak |
| reakcja Cannizzaro | nie — zachodzi tylko przy ich braku |
| tautomeria keto-enolowa | tak |
| halogenowanie w pozycji α | tak |
To wyjaśnia komplementarność obu reakcji: aldehyd z -wodorami idzie w kondensację aldolową, bez nich — w dysproporcjonowanie.
Skrzyżowana reakcja Cannizzaro z metanalem
| Rola | Związek | Los |
|---|---|---|
| reduktor | metanal | utlenia się do |
| utleniacz | drugi aldehyd | redukuje się do alkoholu |
Dzięki temu reakcja daje tylko dwa produkty, a nie cztery.
Izomery dimetylobutanalu
Wzór sumaryczny:
| Nazwa | Wzór | -wodory? | Cannizzaro? |
|---|---|---|---|
| 2,2-dimetylobutanal | brak | tak — nie jest odpowiedzią do 16.1 | |
| 2,3-dimetylobutanal | 1 | nie — poprawna odpowiedź | |
| 3,3-dimetylobutanal | 2 | nie — poprawna odpowiedź |
Stopnie utlenienia węgla w grupach funkcyjnych
| Grupa | Przykład | Stopień utlenienia C |
|---|---|---|
| alkan | −IV | |
| alkohol I° | −II | |
| aldehyd | 0 | |
| kwas karboksylowy | +II | |
| — | +IV |
Szereg utleniania: alkohol I° → aldehyd → kwas karboksylowy; każdy krok to zmiana o dwa stopnie utlenienia.
Punktacja CKE
- 16.1. 1 pkt — poprawny wzór izomeru dimetylobutanalu spełniającego warunek zadania (z atomem wodoru przy węglu : 3,3- albo 2,3-dimetylobutanal).
- 16.2. 1 pkt — poprawne równanie w formie jonowej skróconej.
- Razem: 2 pkt.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „aldehydy, dysproporcjonowanie aldehydów, reakcja Cannizzaro, aldehyd benzoesowy, metanal” zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl