m Matura-Online.pl Rozwiązania zadań maturalnych
MCHP-R0-100-2605 • Otwarte krótkie • 2 pkt • Trudność: ★★★★★

Zadanie 16

Matura z chemii, maj 2026, poziom rozszerzony

Wymaganie:

16.1: XII. Wstęp do chemii organicznej: 3) rysuje wzory półstrukturalne (grupowe) izomerów konstytucyjnych. XVI. Kwasy karboksylowe: 2) pisze równania reakcji otrzymywania kwasów karboksylowych (np. z aldehydów). 16.2: XV. Związki karbonylowe — aldehydy i ketony: 2) pisze odpowiednie równania reakcji aldehydu z odczynnikiem Tollensa. XVI. Kwasy karboksylowe: 2) pisze równania reakcji otrzymywania kwasów karboksylowych (np. z alkoholi lub z aldehydów).

Treść zadania

Informacja wstępna. Niektóre aldehydy w obecności mocnych zasad ulegają reakcji dysproporcjonowania, prowadzącej do powstania alkoholu i soli kwasu karboksylowego. Dotyczy to związków, których cząsteczki nie zawierają atomów wodoru związanych z atomem węgla połączonym z grupą aldehydową — np. 2,2-dimetylopropanalu. Opisana reakcja z udziałem tego aldehydu przebiega zgodnie z równaniem:

Jeżeli do reakcji użyje się mieszaniny dwóch aldehydów, na ogół powstaną cztery produkty: dwa alkohole i sole dwóch kwasów. Wyjątek stanowią reakcje, w których jednym z substratów jest metanal. Ma on na tyle silne właściwości redukujące, że w warunkach reakcji utlenia się do kwasu (powstaje HCOOK), a drugi aldehyd wchodzący w skład mieszaniny substratów redukuje się do alkoholu.

Na podstawie: R.T. Morrison, R.N. Boyd, Chemia organiczna, Warszawa 2012.

16.1. (0–1) Napisz wzór półstrukturalny (grupowy) jednego z izomerycznych dimetylobutanali, który nie ulega opisanej reakcji z KOH.

16.2. (0–1) Zmieszano alkoholowe roztwory aldehydu benzoesowego (benzenokarboaldehydu) oraz metanalu; alkohol był tylko rozpuszczalnikiem. Dodano wodorotlenek potasu. Napisz w formie jonowej skróconej równanie zachodzącej reakcji.

Źródło: arkusz CKE MCHP-R0-100-2605. Otwórz oryginalny PDF

Rozwiązanie

16.1.

Według informacji wstępnej dysproporcjonowaniu ulegają tylko aldehydy, które nie mają atomów wodoru przy atomie węgla połączonym z grupą (węgiel ). Zadanie pyta o izomer, który reakcji nie ulega — czyli taki, który ma przy węglu co najmniej jeden atom wodoru. Spełniają to dwa dimetylobutanale (oba podane w zasadach oceniania CKE):

czyli 3,3-dimetylobutanal (węgiel to grupa ), albo

czyli 2,3-dimetylobutanal (przy węglu jeden atom wodoru).

Trzeci izomer, 2,2-dimetylobutanal , nie ma atomu wodoru przy węglu — więc, tak jak 2,2-dimetylopropanal, ulega opisanej reakcji i nie jest poprawną odpowiedzią.

16.2.

Metanal jest silniejszym reduktorem, więc sam się utlenia do jonu mrówczanowego, a aldehyd benzoesowy redukuje się do alkoholu benzylowego:

Bilans stopni utlenienia węgla:

Związek C grupy funkcyjnej Zmiana
→ 0 → +II utlenienie (oddaje 2 e⁻)
→ +I → −I redukcja (pobiera 2 e⁻)

Aldehyd benzoesowy nie ma -wodorów (węgiel sąsiadujący z należy do pierścienia aromatycznego), więc spełnia warunek reakcji Cannizzaro.

Typowy błąd / pułapka

W 16.1 polecenie pyta o izomer, który reakcji NIE ulega. Łatwo odruchowo wskazać aldehyd bez atomów wodoru przy węglu (2,2-dimetylobutanal) — a to właśnie on reakcji ulega. Poprawne są izomery z atomem wodoru przy węglu : 3,3-dimetylobutanal albo 2,3-dimetylobutanal.

Kluczowy jest atom węgla , a nie cała cząsteczka. Warunek dotyczy wyłącznie węgla bezpośrednio połączonego z grupą aldehydową. Inne atomy wodoru w cząsteczce nie mają znaczenia.

W 16.2 kusi napisanie reakcji dwóch cząsteczek aldehydu benzoesowego. To byłaby klasyczna reakcja Cannizzaro, ale informacja wstępna wyraźnie opisuje wariant skrzyżowany z metanalem — i to on zachodzi, gdy metanal jest obecny.

Kierunek reakcji jest odwrotny do intuicji. Można by sądzić, że utlenia się „większy" aldehyd — a jest przeciwnie: metanal utlenia się do mrówczanu, a aldehyd benzoesowy zostaje zredukowany do alkoholu benzylowego.

Forma jonowa skrócona wymaga zapisania , a nie KOH. Wodorotlenek potasu jest mocnym elektrolitem — rozpisujemy go na jony, a jon pomijamy jako widza. Produkt zapisujemy jako , nie HCOOK.

Alkohol w opisie to tylko rozpuszczalnik. Zadanie wprost to zaznacza — nie bierze udziału w reakcji i nie może pojawić się w równaniu.

Treść zadania (CKE)

Zadanie 16 — chemia 2026, poziom rozszerzony, arkusz CKE
Fragment arkusza CKE MCHP-R0-100-A-2605 — zadanie 16. Na podstawie: CKE, matura maj 2026, chemia PR Oryginalny PDF CKE, str. 18

Reakcja Cannizzaro — warunek i przebieg

ElementOpis
warunekaldehyd bez atomów wodoru przy węglu
typ reakcjidysproporcjonowanie — ten sam pierwiastek jednocześnie się utlenia i redukuje
produktyalkohol pierwszorzędowy + sól kwasu karboksylowego
katalizator/warunkimocna zasada (KOH, NaOH)

Aldehydy, które ulegają reakcji Cannizzaro:

AldehydWzórDlaczego
metanalHCHObrak węgla w ogóle
benzenokarboaldehydwęgiel w pierścieniu — bez H
2,2-dimetylopropanalwęgiel czwartorzędowy
2,2-dimetylobutanaljak wyżej

Nazwa „reakcja Cannizzaro” nie pada w arkuszu — to zwyczajowe określenie opisanego dysproporcjonowania.

Atom węgla α — jak go znaleźć

Węgiel to atom bezpośrednio sąsiadujący z grupą funkcyjną. W aldehydach decyduje o możliwości:

ReakcjaWymaga -wodorów?
kondensacja aldolowatak
reakcja Cannizzaronie — zachodzi tylko przy ich braku
tautomeria keto-enolowatak
halogenowanie w pozycji αtak

To wyjaśnia komplementarność obu reakcji: aldehyd z -wodorami idzie w kondensację aldolową, bez nich — w dysproporcjonowanie.

Skrzyżowana reakcja Cannizzaro z metanalem

RolaZwiązekLos
reduktormetanalutlenia się do
utleniaczdrugi aldehydredukuje się do alkoholu

Dzięki temu reakcja daje tylko dwa produkty, a nie cztery.

Izomery dimetylobutanalu

Wzór sumaryczny:

NazwaWzór-wodory?Cannizzaro?
2,2-dimetylobutanalbraktak — nie jest odpowiedzią do 16.1
2,3-dimetylobutanal1nie — poprawna odpowiedź
3,3-dimetylobutanal2nie — poprawna odpowiedź

Stopnie utlenienia węgla w grupach funkcyjnych

GrupaPrzykładStopień utlenienia C
alkan−IV
alkohol I°−II
aldehyd0
kwas karboksylowy+II
—+IV

Szereg utleniania: alkohol I° → aldehyd → kwas karboksylowy; każdy krok to zmiana o dwa stopnie utlenienia.

Punktacja CKE

  • 16.1. 1 pkt — poprawny wzór izomeru dimetylobutanalu spełniającego warunek zadania (z atomem wodoru przy węglu : 3,3- albo 2,3-dimetylobutanal).
  • 16.2. 1 pkt — poprawne równanie w formie jonowej skróconej.
  • Razem: 2 pkt.

Rozumiesz, jak to rozwiązać?

Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji

matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „aldehydy, dysproporcjonowanie aldehydów, reakcja Cannizzaro, aldehyd benzoesowy, metanal” zrobisz samodzielnie.

Otwórz matury-online.pl