Zadanie 21
Matura z chemii, maj 2026, poziom rozszerzony
Wymaganie: XII. Wstęp do chemii organicznej: 4) wyjaśnia zjawisko izomerii geometrycznej (cis-trans); 5) wyjaśnia zjawisko izomerii optycznej; ocenia, czy cząsteczka o podanym wzorze stereochemicznym jest chiralna.
Treść zadania
Informacja do zadań 21.–22. Kwas cynamonowy i kwas kawowy są naturalnymi antyoksydantami występującymi w roślinach.
- kwas cynamonowy:
- kwas kawowy: ten sam szkielet z dwiema grupami przy pierścieniu benzenowym (pochodna 3,4-dihydroksy)
Polecenie (0–1). Oceń prawdziwość zdań (P/F):
- Cząsteczki kwasu cynamonowego i kwasu kawowego są chiralne.
- Istnieje izomer geometryczny zarówno kwasu cynamonowego, jak i kwasu kawowego.
Źródło: arkusz CKE MCHP-R0-100-2605. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
Odpowiedź: FP
Zdanie 1. — F (fałsz).
Cząsteczka jest chiralna, gdy nie pokrywa się ze swoim odbiciem lustrzanym — najczęściej dlatego, że zawiera asymetryczny atom węgla (związany z czterema różnymi podstawnikami).
W żadnym z tych kwasów takiego atomu nie ma:
| Atom węgla | Otoczenie | Asymetryczny? |
|---|---|---|
| węgle pierścienia | , trzy podstawniki | nie |
| i | , trzy podstawniki | nie |
| , trzy podstawniki | nie |
Wszystkie atomy węgla w obu cząsteczkach mają hybrydyzację , a atom asymetryczny musi być . Obie cząsteczki są achiralne.
Zdanie 2. — P (prawda).
Oba kwasy zawierają wiązanie podwójne C=C, przy którym każdy z atomów węgla ma dwa różne podstawniki:
- pierwszy atom węgla: grupa arylowa i wodór — różne,
- drugi atom węgla: grupa i wodór — różne.
Warunek izomerii geometrycznej jest spełniony, więc istnieją dwa izomery:
| Izomer | Układ podstawników | Występowanie |
|---|---|---|
| trans (E) | pierścień i po przeciwnych stronach | ten izomer narysowano w arkuszu |
| cis (Z) | pierścień i po tej samej stronie | izomer geometryczny, o który pyta zdanie 2. |
Dodatkowe grupy w kwasie kawowym nie zmieniają tego wniosku — leżą w pierścieniu, z dala od wiązania podwójnego.
Błąd: uznanie chiralności za obecną, bo cząsteczka jest „skomplikowana”. Chiralność wymaga konkretnego warunku strukturalnego — najczęściej atomu węgla z czterema różnymi podstawnikami. W obu kwasach wszystkie atomy węgla są .
Atom asymetryczny musi mieć hybrydyzację . Węgiel tworzy tylko trzy wiązania i leży w płaszczyźnie — nie może być centrum stereogenicznym.
Nie myl chiralności z izomerią geometryczną. To dwa różne rodzaje stereoizomerii:
- optyczna (chiralność) — wymaga centrum asymetrii, izomery to enancjomery,
- geometryczna (cis–trans) — wymaga wiązania podwójnego (lub pierścienia) z różnymi podstawnikami po obu stronach.
Warunek izomerii cis–trans sprawdzamy osobno dla każdego atomu wiązania podwójnego. Jeśli choć jeden z nich ma dwa takie same podstawniki, izomeria nie występuje. Przykład: (kwas propenowy) nie ma izomerów geometrycznych, bo pierwszy atom ma dwa wodory.
Grupy w kwasie kawowym to dystraktor. Wpływają na właściwości chemiczne (o tym jest zadanie 22.), ale nie na stereoizomerię — nie tworzą ani centrum asymetrii, ani nowego wiązania podwójnego.
Zdanie o chiralności dotyczy obu kwasów naraz. Wystarczyłoby, żeby jeden z nich był achiralny, by całe zdanie było fałszywe.
Treść zadania (CKE)
Rodzaje izomerii
| Typ | Podtyp | Warunek | Przykład |
|---|---|---|---|
| konstytucyjna | szkieletowa | inny szkielet węglowy | butan / izobutan |
| położenia | inne położenie grupy | propan-1-ol / propan-2-ol | |
| grup funkcyjnych | inna grupa | etanol / eter dimetylowy | |
| stereoizomeria | geometryczna (cis–trans) | wiązanie podwójne lub pierścień + różne podstawniki | but-2-en |
| optyczna | asymetryczny atom węgla (, 4 różne podstawniki) | kwas mlekowy |
Warunek izomerii geometrycznej
Oba atomy węgla wiązania podwójnego muszą mieć dwa różne podstawniki.
| Związek | Izomeria cis–trans? |
|---|---|
| (eten) | nie |
| (propen) | nie — pierwszy atom ma 2 H |
| (but-2-en) | tak |
| (kwas propenowy) | nie |
| tak |
Asymetryczny atom węgla — jak go szukać
Asymetryczny atom węgla:
- ma hybrydyzację (cztery wiązania pojedyncze),
- jest połączony z czterema różnymi podstawnikami.
Cząsteczka z jednym asymetrycznym atomem węgla jest chiralna — nie pokrywa się ze swoim odbiciem lustrzanym. (Przy kilku takich atomach cząsteczka może mieć płaszczyznę symetrii i być achiralna — forma mezo.)
Przykłady związków chiralnych: kwas mlekowy, aminokwasy białkowe (poza glicyną), naproksen.
Kwas cynamonowy i kwas kawowy — porównanie
| Cecha | Kwas cynamonowy | Kwas kawowy |
|---|---|---|
| wzór | ||
| grupy przy pierścieniu | brak | dwie |
| chiralność | nie | nie |
| izomeria geometryczna | tak | tak |
| reakcja z | nie | tak (charakterystyczne zabarwienie — grupy fenolowe; zob. zadanie 22.) |
W arkuszu oba kwasy narysowano jako izomery trans.
Punktacja CKE
- 1 pkt — poprawna ocena obu zdań: FP.
- 0 pkt — odpowiedź niepełna albo błędna.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „chiralnosc, asymetryczny atom wegla, izomeria geometryczna cis-trans, kwas cynamonowy, kwas kawowy” zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl