m Matura-Online.pl Rozwiązania zadań maturalnych
MCHP-R0-100-2605 • Otwarte krótkie • 1 pkt • Trudność: ★★★★★

Zadanie 28

Matura z chemii, maj 2026, poziom rozszerzony

Wymaganie:

XX. Cukry: 3) na podstawie wzoru łańcuchowego monosacharydu rysuje jego wzory taflowe.

Treść zadania

Poniżej przedstawiono wzór D-arabinozy w projekcji Fischera (od góry):

      CHO
      |
HO —— C —— H
      |
 H —— C —— OH
      |
 H —— C —— OH
      |
      CH2OH

Polecenie (0–1). Na podstawie analizy wzoru D-arabinozy uzupełnij wszystkie pola schematu tak, aby przedstawiał on wzór -D-arabinofuranozy w projekcji Hawortha (wzór taflowy) — pierścień pięcioczłonowy z atomem tlenu u góry; w szablonie atom C4 z grupą jest po lewej, a atom anomeryczny C1 — po prawej stronie.

Szablon wzoru taflowego (Hawortha) pierścienia furanozowego z grupą CH₂OH i pustymi polami do uzupełnienia.
Na podstawie: arkusz CKE MCHP-R0-100-2605 Oryginalny PDF CKE, str. 29

Źródło: arkusz CKE MCHP-R0-100-2605. Otwórz oryginalny PDF

Rozwiązanie

Krok 1. Które atomy tworzą pierścień furanozowy.

Forma furanozowa to pierścień pięcioczłonowy: cztery atomy węgla i jeden atom tlenu. Powstaje przez atak grupy przy atomie C4 na grupę aldehydową przy C1:

Grupa (atom C5) pozostaje poza pierścieniem, jako podstawnik przy C4.

Krok 2. Reguła przejścia Fischer → Haworth.

Krok 3. Zastosowanie reguły do D-arabinozy.

Atom węgla Położenie w Fischerze Położenie w Hawortze
C2 lewa nad pierścieniem
C3 prawa pod pierścieniem
C4 prawa (tworzy mostek tlenowy) grupa nad pierścieniem (szereg D)

Krok 4. Anomer .

Przy C1 (węglu anomerycznym) grupa w anomerze znajduje się po przeciwnej stronie pierścienia niż grupa — czyli pod pierścieniem.

Rozwiązanie — -D-arabinofuranoza:

Atom Podstawnik nad pierścieniem Podstawnik pod pierścieniem
C1 (anomeryczny) ()
C2
C3
C4
Typowy błąd / pułapka

Najważniejsza reguła: prawo → pod, lewo → nad. Odwrócenie tej zasady daje wzór innego stereoizomeru.

Furanoza to pierścień pięcioczłonowy, piranoza — sześcioczłonowy. Nazwy pochodzą od furanu i piranu. W furanozie mostek tworzy grupa przy C4, w piranozie — przy C5.

Grupa nie należy do pierścienia. W arabinofuranozie atom C5 zostaje na zewnątrz, jako podstawnik przy C4. To częsty błąd: wciąganie go do pierścienia dałoby formę piranozową.

Anomer czy — jak zapamiętać. W szeregu D:

  • — grupa przy C1 pod pierścieniem (po przeciwnej stronie niż ),
  • — grupa przy C1 nad pierścieniem (po tej samej stronie co ).

Węgiel anomeryczny to ten, który był grupą aldehydową. Po cyklizacji staje się centrum stereogenicznym — stąd istnienie dwóch anomerów.

Uważaj na D-arabinozę — jej C2 jest „nietypowy". W większości popularnych cukrów (glukoza, ryboza) grupa przy C2 jest po prawej. W arabinozie jest po lewej — i to właśnie odróżnia ją od rybozy.

Polecenie mówi „uzupełnij wszystkie pola”. Punkt przyznaje się za poprawne uzupełnienie schematu — trzeba wpisać także atomy wodoru, nie tylko grupy .

Treść zadania (CKE)

Zadanie 28 — chemia 2026, poziom rozszerzony, arkusz CKE
Fragment arkusza CKE MCHP-R0-100-A-2605 — zadanie 28. Na podstawie: CKE, matura maj 2026, chemia PR Oryginalny PDF CKE, str. 29

Fischer → Haworth: dwie reguły i gotowe

W projekcji FischeraW projekcji Hawortha
grupa po prawejpod pierścieniem
grupa po lewejnad pierścieniem
szereg Dgrupa nad pierścieniem
szereg Lgrupa pod pierścieniem

Pamięciowo: „prawo w dół, lewo w górę”.

Furanoza a piranoza

CechaFuranozaPiranoza
liczba atomów w pierścieniu5 (4 C + 1 O)6 (5 C + 1 O)
która grupa atakujeprzy C4przy C5
wzorzecfuranpiran
przykładyreszta fruktozy w sacharozie, ryboza w RNA, arabinoza w tym zadaniuglukoza (forma przeważająca w roztworze)

Anomery α i β

Po cyklizacji atom C1 (dawna grupa aldehydowa) staje się węglem anomerycznym — nowym centrum stereogenicznym:

AnomerPołożenie przy C1 (szereg D)Względem
pod pierścieniemprzeciwna strona
nad pierścieniemta sama strona

W roztworze wodnym oba anomery przechodzą jeden w drugi przez formę łańcuchową — to zjawisko mutarotacji.

Aldopentozy — cztery diastereoizomery szeregu D

CukierC2C3C4
D-rybozaprawaprawaprawa
D-arabinozalewaprawaprawa
D-ksylozaprawalewaprawa
D-liksozalewalewaprawa

Wszystkie mają wzór i różnią się wyłącznie konfiguracją przy C2 i C3. D-arabinoza to epimer D-rybozy przy C2.

Punktacja CKE

  • 1 pkt — poprawne uzupełnienie wszystkich pól schematu: położenia grup i atomów przy C1, C2 i C3 zgodne z konfiguracją -D-arabinofuranozy.
  • 0 pkt — schemat niepełny albo błędny.

Rozumiesz, jak to rozwiązać?

Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji

matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „projekcja Hawortha, formy furanozowe cukrow, D-arabinoza, anomery alfa i beta, cyklizacja monosacharydow” zrobisz samodzielnie.

Otwórz matury-online.pl