Zadanie 28
Matura z chemii, maj 2026, poziom rozszerzony
Wymaganie: XX. Cukry: 3) na podstawie wzoru łańcuchowego monosacharydu rysuje jego wzory taflowe.
Treść zadania
Poniżej przedstawiono wzór D-arabinozy w projekcji Fischera (od góry):
CHO
|
HO —— C —— H
|
H —— C —— OH
|
H —— C —— OH
|
CH2OH
Polecenie (0–1). Na podstawie analizy wzoru D-arabinozy uzupełnij wszystkie pola schematu tak, aby przedstawiał on wzór -D-arabinofuranozy w projekcji Hawortha (wzór taflowy) — pierścień pięcioczłonowy z atomem tlenu u góry; w szablonie atom C4 z grupą jest po lewej, a atom anomeryczny C1 — po prawej stronie.
Źródło: arkusz CKE MCHP-R0-100-2605. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
Krok 1. Które atomy tworzą pierścień furanozowy.
Forma furanozowa to pierścień pięcioczłonowy: cztery atomy węgla i jeden atom tlenu. Powstaje przez atak grupy przy atomie C4 na grupę aldehydową przy C1:
Grupa (atom C5) pozostaje poza pierścieniem, jako podstawnik przy C4.
Krok 2. Reguła przejścia Fischer → Haworth.
Krok 3. Zastosowanie reguły do D-arabinozy.
| Atom węgla | Położenie w Fischerze | Położenie w Hawortze |
|---|---|---|
| C2 | lewa | nad pierścieniem |
| C3 | prawa | pod pierścieniem |
| C4 | prawa (tworzy mostek tlenowy) | grupa nad pierścieniem (szereg D) |
Krok 4. Anomer .
Przy C1 (węglu anomerycznym) grupa w anomerze znajduje się po przeciwnej stronie pierścienia niż grupa — czyli pod pierścieniem.
Rozwiązanie — -D-arabinofuranoza:
| Atom | Podstawnik nad pierścieniem | Podstawnik pod pierścieniem |
|---|---|---|
| C1 (anomeryczny) | () | |
| C2 | ||
| C3 | ||
| C4 |
Najważniejsza reguła: prawo → pod, lewo → nad. Odwrócenie tej zasady daje wzór innego stereoizomeru.
Furanoza to pierścień pięcioczłonowy, piranoza — sześcioczłonowy. Nazwy pochodzą od furanu i piranu. W furanozie mostek tworzy grupa przy C4, w piranozie — przy C5.
Grupa nie należy do pierścienia. W arabinofuranozie atom C5 zostaje na zewnątrz, jako podstawnik przy C4. To częsty błąd: wciąganie go do pierścienia dałoby formę piranozową.
Anomer czy — jak zapamiętać. W szeregu D:
- — grupa przy C1 pod pierścieniem (po przeciwnej stronie niż ),
- — grupa przy C1 nad pierścieniem (po tej samej stronie co ).
Węgiel anomeryczny to ten, który był grupą aldehydową. Po cyklizacji staje się centrum stereogenicznym — stąd istnienie dwóch anomerów.
Uważaj na D-arabinozę — jej C2 jest „nietypowy". W większości popularnych cukrów (glukoza, ryboza) grupa przy C2 jest po prawej. W arabinozie jest po lewej — i to właśnie odróżnia ją od rybozy.
Polecenie mówi „uzupełnij wszystkie pola”. Punkt przyznaje się za poprawne uzupełnienie schematu — trzeba wpisać także atomy wodoru, nie tylko grupy .
Treść zadania (CKE)
Fischer → Haworth: dwie reguły i gotowe
| W projekcji Fischera | W projekcji Hawortha |
|---|---|
| grupa po prawej | pod pierścieniem |
| grupa po lewej | nad pierścieniem |
| szereg D | grupa nad pierścieniem |
| szereg L | grupa pod pierścieniem |
Pamięciowo: „prawo w dół, lewo w górę”.
Furanoza a piranoza
| Cecha | Furanoza | Piranoza |
|---|---|---|
| liczba atomów w pierścieniu | 5 (4 C + 1 O) | 6 (5 C + 1 O) |
| która grupa atakuje | przy C4 | przy C5 |
| wzorzec | furan | piran |
| przykłady | reszta fruktozy w sacharozie, ryboza w RNA, arabinoza w tym zadaniu | glukoza (forma przeważająca w roztworze) |
Anomery α i β
Po cyklizacji atom C1 (dawna grupa aldehydowa) staje się węglem anomerycznym — nowym centrum stereogenicznym:
| Anomer | Położenie przy C1 (szereg D) | Względem |
|---|---|---|
| pod pierścieniem | przeciwna strona | |
| nad pierścieniem | ta sama strona |
W roztworze wodnym oba anomery przechodzą jeden w drugi przez formę łańcuchową — to zjawisko mutarotacji.
Aldopentozy — cztery diastereoizomery szeregu D
| Cukier | C2 | C3 | C4 |
|---|---|---|---|
| D-ryboza | prawa | prawa | prawa |
| D-arabinoza | lewa | prawa | prawa |
| D-ksyloza | prawa | lewa | prawa |
| D-liksoza | lewa | lewa | prawa |
Wszystkie mają wzór i różnią się wyłącznie konfiguracją przy C2 i C3. D-arabinoza to epimer D-rybozy przy C2.
Punktacja CKE
- 1 pkt — poprawne uzupełnienie wszystkich pól schematu: położenia grup i atomów przy C1, C2 i C3 zgodne z konfiguracją -D-arabinofuranozy.
- 0 pkt — schemat niepełny albo błędny.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „projekcja Hawortha, formy furanozowe cukrow, D-arabinoza, anomery alfa i beta, cyklizacja monosacharydow” zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl