Zadanie 31

Maksymalnie 12 pkt. Zasady oceniania CKE opisują trzy poziomy wartości merytorycznej (4, 8 i 12 pkt) oraz kryteria: poprawność merytoryczna, selekcja informacji, język, styl i kompozycja – za każde kryterium spełnione na poziomie wyższym albo niższym od poziomu wartości merytorycznej zdający dostaje 1 pkt więcej albo mniej.

Temat 1 – elementy z zasad oceniania CKE (poziom III):

• przyczyny (z odwołaniem do materiałów): bezrobocie strukturalne jako efekt transformacji gospodarczej, przekształceń własnościowych, likwidacji przedsiębiorstw i niedopasowania kwalifikacji do potrzeb rynku pracy (najwyższa stopa bezrobocia w XXI w. przypadła na okres przed wstąpieniem do UE); czynnik koniunkturalny (wzrost bezrobocia w okresach dekoniunktury, np. po początku światowego kryzysu pod koniec pierwszej dekady XXI w.); bezrobocie sezonowe; frykcyjne (okres szukania następnej pracy); czynnik subiektywny – postawy części długotrwale bezrobotnych (na koniec 2018 r. ponad połowa bezrobotnych – 507 z 969 tys.);
• zróżnicowanie poziomu: według województw (w 2018 r. od 3,2% do 10,4% przy średniej 5,8%); według płci (przez pierwsze 15 lat XXI w. stopa wyższa dla kobiet, na ogół o ok. 2 punkty procentowe, od 2015 r. podobna); według miejsca zamieszkania (do 2010 r. niższa na wsi, w 2004 r. nawet o 4 punkty procentowe, potem podobna, od 2014 r. trochę niższa w mieście); według wykształcenia (stopa najwyższa wśród osób z najsłabszym wykształceniem); według wieku (stopa najwyższa w najmłodszej grupie, najniższa w grupie 45–54 lata);
• skutki: makroekonomiczne (większe wydatki państwa, mniejsze wpływy z podatków, obciążenie pomocy społecznej i ubezpieczeń społecznych), ekonomiczno-społeczne (pogorszenie sytuacji materialnej, pauperyzacja gospodarstw domowych), psychospołeczne (frustracja, izolacja, stygmatyzacja, możliwy wzrost anomii lub radykalizacji, napięcia w rodzinach);
• polityka państwa (z odwołaniem do tabel): polityka gospodarcza wzrostu i inne polityki publiczne (także wstąpienie do UE); polityka aktywna – prace subsydiowane (w 2018 r. ponad 165 tys. bezrobotnych), szkolenia i staże (ponad 154 tys.); polityka pasywna – zasiłki (na koniec 2018 r. ponad 80% bezrobotnych nie miało prawa do zasiłku).

Temat 2 – elementy z zasad oceniania CKE:

• system partyjny i wyborczy – w obu państwach system dwupartyjny (republikanie i demokraci; konserwatyści i laburzyści); w USA partie mają formę platform wyborczych, w Wielkiej Brytanii to klasyczne partie, a do głosu dochodzą też partie trzecie i regionalne (np. Szkocka Partia Narodowa); dwupartyjności sprzyja system większościowy z okręgami jednomandatowymi bez drugiej tury;
• parlament – w obu państwach dwuizbowy (Izba Gmin i niewybieralna Izba Lordów; Izba Reprezentantów i Senat); w Wielkiej Brytanii bikameralizm silnie asymetryczny, w USA znaczenie izb porównywalne, Senat jako reprezentacja stanów; w Wielkiej Brytanii rząd odpowiada politycznie przed Izbą Gmin, w USA prezydent i rząd nie odpowiadają politycznie przed Kongresem (jest impeachment);
• głowa państwa – w obu państwach jednoosobowa; Wielka Brytania to monarchia parlamentarna (monarcha z dynastii Windsor „panuje, ale nie rządzi”), USA – republika z prezydentem wybieranym w pośrednich wyborach powszechnych (przez elektorów) na 4 lata, najwyżej dwie kadencje, z szerokimi kompetencjami;
• model systemu – Wielka Brytania: system parlamentarno-gabinetowy oparty na współpracy legislatywy i rządu; USA: klasyczny system prezydencki z separacją władz oraz systemem hamulców i równowagi.

Temat 3 – elementy z zasad oceniania CKE: decyzja administracyjna rozstrzyga indywidualną sprawę co do istoty; postępowanie wszczyna się na żądanie strony lub z urzędu; przykłady decyzji organów samorządu (np. w powiecie – rejestracja pojazdu, pozwolenie na budowę); elementy decyzji (oznaczenie organu, data wydania, oznaczenie strony, podstawa prawna, rozstrzygnięcie, uzasadnienie faktyczne i prawne, pouczenie o odwołaniu, podpis osoby upoważnionej); odwołanie do organu wyższego stopnia (przy decyzjach samorządu najczęściej samorządowe kolegium odwoławcze) za pośrednictwem organu, który wydał decyzję, w terminie 14 dni od jej doręczenia lub ogłoszenia; skarga do wojewódzkiego sądu administracyjnego za pośrednictwem organu, który wydał ostateczną decyzję; skarga kasacyjna do Naczelnego Sądu Administracyjnego za pośrednictwem WSA.