Zadanie 11

Zadanie 11

Matura z geografii, maj 2023, poziom rozszerzony

Wymaganie:

I.3 (poziom rozszerzony) — identyfikuje zależności przyczynowo-skutkowe, funkcjonalne i czasowe między elementami przestrzeni geograficznej. IV.2 (poziom rozszerzony) — rozpoznaje i opisuje cechy ustrojów rzecznych na świecie. I.4 (poziom podstawowy) — interpretuje dane liczbowe przedstawione w postaci wykresów. XIV.7 (poziom podstawowy) — identyfikuje cechy sieci rzecznej Polski.

Treść zadania

Na wykresach przedstawiono miesięczne współczynniki przepływu (w %) w wybranym okresie XX w. dwóch rzek w Polsce. Wykres 1. odnosi się do punktu pomiarowego położonego na Słupi wypływającej z Pojezierza Pomorskiego, a wykres 2. – do punktu pomiarowego w górnym biegu Narwi na Nizinie Podlaskiej przed utworzeniem na tej rzece Zbiornika Siemianowskiego. Współczynnik przepływu jest stosunkiem średniego miesięcznego przepływu do średniego rocznego przepływu rzeki.

Na podstawie: L. Starkel (red.), Geografia Polski. Środowisko przyrodnicze, Warszawa 1999.

Wyjaśnij, dlaczego Słupia charakteryzowała się mniejszym zróżnicowaniem przepływów niż Narew w okresie, z którego pochodzą pomiary przepływów tych rzek.

Dwa wykresy miesięcznych współczynników przepływu (w %): wykres 1 dla Słupi, wykres 2 dla górnej Narwi. — Na podstawie: arkusz CKE MGEP-R0-100-2305 Oryginalny PDF CKE, str. 16

Źródło: arkusz CKE MGEP-R0-100-2305. Otwórz oryginalny PDF

Rozwiązanie

Przykładowe wyjaśnienie:

Pojezierze Pomorskie charakteryzuje się krótszym okresem występowania / mniejszą miąższością pokrywy śnieżnej → w niewielkim stopniu zaznacza się wezbranie roztopowe.
Rozkład opadów na Pojezierzu Pomorskim — mniejsze różnice miesięcznych sum opadów między latem a zimą niż na Nizinie Podlaskiej → wezbrania i niżówki są mniej widoczne.
Dorzecze Słupi charakteryzuje się obecnością jezior → wyrównane przepływy.
Pojezierze Pomorskie — duża retencja dzięki liczbie jezior i zagłębień bezodpływowych.
Narew przed wybudowaniem zbiornika retencyjnego — silniejsze wezbrania roztopowe.

Tresc zadania (CKE)

Tresc zadania 11 z arkusza CKE 2023 PR (str. 16) — Strona 16 arkusza CKE 2023 PR - zadanie 11. Na podstawie: CKE 2023 Oryginalny PDF CKE, str. 16

Co zrobić?

Ustrój rzeczny = sezonowy rozkład przepływów rzeki w ciągu roku. Zależy od:

Klimat (opady, śnieg, parowanie).
Retencja (jeziora, mokradła, las).
Ukształtowanie dorzecza.

Pojezierze Pomorskie (Słupia):

Liczne jeziora → duża retencja → wyrównane przepływy.
Wpływ Bałtyku → łagodniejsza zima → mniej śniegu → mniejsze wezbranie roztopowe wiosną.
Wyrównane opady przez cały rok (klimat morski). → Ustrój wyrównany, niewielkie różnice sezonowe.

Nizina Podlaska (Narew):

Klimat bardziej kontynentalny → ostrzejsza zima, gruba pokrywa śnieżna.
Wezbranie roztopowe wiosną (silne).
Brak dużych jezior → mała retencja. → Ustrój nieregularny, duże różnice między wiosną (wysokie stany) a latem (niżówki).

Konstrukcja odpowiedzi (1 pkt): wymień co najmniej jedną cechę kontrastującą obie rzeki (retencja jeziorna, klimat, śnieg, wezbrania roztopowe).

Punktacja CKE

1 pkt — poprawne wyjaśnienie.

Po co to umieć

Ustroje rzeczne w Polsce (podział uproszczony):

Śnieżno-deszczowy (większość Polski) — wezbranie wiosenne + letnie.
Wyrównany (Pojezierza) — jeziora wyrównują przepływy.
Górski (Karpaty, Sudety) — wezbrania od wiosny do jesieni od deszczu.

Czynniki wpływające na ustrój: opady, śnieg, lesistość, jeziora, ukształtowanie.