Zadanie 9
Matura z historii, maj 2023, poziom rozszerzony
Wymaganie: Wymagania egzaminacyjne 2023 i 2024. Ogólne: II. Analiza i interpretacja historyczna, pkt 1–2. Szczegółowe: XX. Pierwsze wolne elekcje i ich następstwa. Zdający: […] charakteryzuje sytuację wewnętrzną i międzynarodową Rzeczypospolitej na początku panowania Zygmunta III Wazy (PR) – zad. 9.1; XXII. Polityka wewnętrzna i zagraniczna Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVII w. Zdający: […] wyjaśnia wewnętrzne i międzynarodowe uwarunkowania XVII-wiecznych konfliktów Rzeczypospolitej Obojga Narodów (PR) – zad. 9.2; XX. Pierwsze wolne elekcje i ich następstwa. Zdający: 1) opisuje okoliczności, zasady, przebieg i następstwa pierwszych wolnych elekcji (PP); XXII. Polityka wewnętrzna i zagraniczna Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVII w. Zdający: 1) omawia konflikty wewnętrzne […] Rzeczypospolitej Obojga Narodów w okresie panowania Wazów (PP) – zad. 9.3.
Treść zadania
Źródło 1. Fragment opracowania historycznego
Zapewne przesadą jest twierdzić, że długoletnie wojny polsko-szwedzkie, ciągnące się z przerwami aż do pokoju w Oliwie, były tylko skutkiem zerwania unii personalnej i polityki dynastycznej polskich Wazów. Stawka była poważniejsza. Nie ulega wszakże wątpliwości, że spory dynastyczne dodawały walkom polsko-szwedzkim zaciętości.
(Na podstawie: Poczet królów i książąt polskich, red. A. Garlicki, Warszawa 1987, s. 371)
Źródło 2. Fragment tablicy genealogicznej Jagiellonów i Wazów¹
- Kazimierz Jagiellończyk, 1447–1492 – jego synowie:
- Władysław, król Czech i Węgier – jego syn: Ludwik, król Czech i Węgier
- Jan Olbracht, 1492–1501
- Aleksander, 1501–1506
- Zygmunt I Stary, 1506–1548 – jego dzieci:
- Zygmunt II August, 1548–1572
- Anna Jagiellonka
- Katarzyna Jagiellonka – jej syn: Zygmunt III, 1587–1632 – jego synowie:
- Władysław IV, 1632–1648
- Jan II Kazimierz, 1648–1668
¹ Podane daty dotyczą samodzielnego panowania władców jako królów Polski.
(Na podstawie: Poczet królów i książąt polskich, red. A. Garlicki, Warszawa 1987, tablice genealogiczne)
Zadanie 9.1. (0–1) Podaj imię władcy, za panowania którego doszło do zerwania unii personalnej wspomnianej w źródle 1.
Zadanie 9.2. (0–1) Przedstaw inną – niż wspomniane w źródle 1. – przyczynę wojen polsko-szwedzkich.
Zadanie 9.3. (0–1) Wyjaśnij różnicę między okolicznościami zwolnienia tronu polskiego przez ostatniego męskiego przedstawiciela dynastii Jagiellonów a okolicznościami zwolnienia tego tronu przez ostatniego władcę z dynastii Wazów.
Źródło: arkusz CKE MHIP-R0-100-2305. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
Zadanie 9.1: Zygmunt III Waza.
Zygmunt III, syn Jana III Wazy króla Szwecji i Katarzyny Jagiellonki, w 1592 r. odziedziczył tron szwedzki, łącząc Polskę i Szwecję unią personalną. Jednak jego polityka prokatolicka i rządy w Polsce zraziły protestancką Szwecję – w 1599 r. szwedzki riksdag go zdetronizował, a władzę przejął jego stryj Karol (królem jako Karol IX od 1604 r.). Tym samym unia została zerwana, a Zygmunt III zachowując pretensje do tronu szwedzkiego, sprowokował długoletnie wojny.
Zadanie 9.2: Inne przyczyny wojen polsko-szwedzkich (oprócz dynastycznej):
- Rywalizacja o panowanie nad Bałtykiem (dominium maris Baltici) - obie strony dążyły do hegemonii nad basenem Morza Bałtyckiego (przykładowe rozwiązanie w zasadach oceniania CKE).
- Rywalizacja o Inflanty (przykładowe rozwiązanie w zasadach oceniania CKE) - po sekularyzacji zakonu inflanckiego (1561) Inflanty stały się obszarem spornym między Polską, Szwecją i Rosją.
Wystarczy jedna przyczyna (1 pkt).
Zadanie 9.3 (przykładowe rozwiązanie z zasad oceniania CKE): W przypadku ostatniego władcy z dynastii Jagiellonów (Zygmunt II August) o końcu jego panowania zdecydowała śmierć. Z kolei w przypadku ostatniego władcy z dynastii Wazów (Jan II Kazimierz) mieliśmy do czynienia z abdykacją.
Błąd przy 9.1: wskazanie Władysława IV lub Jana II Kazimierza zamiast Zygmunta III. Zerwanie unii nastąpiło ZA Zygmunta III (1599), a nie po jego śmierci. Błąd przy 9.2: powtórzenie przyczyny dynastycznej ze źródła 1. - polecenie wymaga INNEJ przyczyny. Przy 9.3 trzeba porównać okoliczności u obu władców (śmierć – abdykacja), a nie tylko podać ich imiona.
Strona arkusza CKE z treścią zadania
Rozwiązanie
Krok 1. Identyfikacja władcy (9.1)
Tablica genealogiczna pokazuje: Katarzyna Jagiellonka (poślubiła Jana III Wazę) → Zygmunt III (król Polski 1587-1632, król Szwecji 1592-1599).
Zygmunt III utracił tron szwedzki w 1599 r. - to zerwanie unii.
Krok 2. Główne etapy wojen polsko-szwedzkich
- 1600-1629 (Zygmunt III) - walki w Inflantach, Kircholm 1605, rozejm w Altmarku 1629.
- 1655-1660 (Jan II Kazimierz) - potop szwedzki, pokój w Oliwie 1660.
Krok 3. Inne przyczyny (9.2)
Zasady oceniania CKE podają dwie przykładowe przyczyny inne niż dynastyczna: rywalizację o panowanie nad Bałtykiem i rywalizację o Inflanty.
Krok 4. Zwolnienie tronu przez ostatnich Jagiellonów i Wazów (9.3)
Z tablicy: ostatnim męskim przedstawicielem Jagiellonów na tronie polskim był Zygmunt II August (panował do 1572 r.), a ostatnim Wazą – Jan II Kazimierz (panował do 1668 r.).
- Zygmunt II August zmarł w 1572 r., nie pozostawiając prawowitego potomka – tron zwolnił się wskutek jego śmierci.
- Jan II Kazimierz za życia zrzekł się korony w 1668 r. – tron zwolnił się wskutek abdykacji.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „Wazowie, Jagiellonowie, wojny polsko-szwedzkie, XVII wiek, unia personalna” zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl