Zadanie 8
Matura z historii, maj 2026, poziom rozszerzony
Wymaganie: Wymagania ogólne: II. Analiza i interpretacja historyczna. Wymaganie szczegółowe: XVIII. Państwo polsko-litewskie w czasach ostatnich Jagiellonów. 3) omawia polską specyfikę w zakresie […] struktury społecznej […] (PP).
Treść zadania
Fragmenty opracowania historycznego:
Fragment A: „Ludzie posiadający prywatne i publiczne prawo szlacheckie, po udział w sejmikach, sejmie i elekcji króla, pod względem społecznym zbliżający się do warstwy chłopskiej. Mając niewielkie gospodarstwa, sami pracowali na roli, a nawet płacili analogiczne podatki jak chłopi. Świadomość społeczna łączyła ich raczej ze stanem szlacheckim jako całością, a oddzielała od bliższego im materialnie i kulturalnie sąsiedztwa chłopskiego, nie bezpośredniego zresztą, gdyż szlachta ta zamieszkiwała zwykle odrębne wsie.”
Fragment B: „Najniższa kategoria szlachty, nieposiadająca w ogóle własności ziemskiej. Zajmując płatne stanowiska służby, żołnierzy, drobnych urzędników, dzierżawców lub żyjąc w mieście z zajęć rzemieślniczo-handlowych, nie cieszyła się pełnią swoich szlacheckich praw. Odmawiano jej praw politycznych – udziału w sejmach i sejmikach, ale nie odbierano jej szlachectwa. Z chwilą gdy szlachcic nabywał własność ziemską lub ją wydzierżawiał, odzyskiwał pełne prawa szlacheckie, niekwestionowane przez nikogo.”
Na podstawie: Polska w epoce […], red. A. Wyczański, Warszawa 1986.
Polecenie CKE: Rozstrzygnij, w którym fragmencie – A czy B – scharakteryzowano szlachtę zaściankową. Odpowiedź uzasadnij, odwołując się do informacji zawartych w wybranym fragmencie tekstu.
Źródło: arkusz CKE MHIP-R0-100-2605. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
Rozstrzygnięcie — A.
Przykładowe uzasadnienie (na podstawie zasad oceniania CKE) — szlachta zaściankowa była zubożała, ale zachowywała przynależne swojemu stanowi prawa polityczne (udział w sejmie, sejmikach ziemskich, elekcji króla) oraz posiadała ziemię, którą uprawiała własnymi rękami, mieszkając w odrębnych wsiach (zaściankach).
We fragmencie B scharakteryzowano natomiast gołotę — szlachtę bez własności ziemskiej, w praktyce pozbawioną praw politycznych.
Oba fragmenty opisują szlachtę ubogą, więc samo ubóstwo nie rozstrzyga. Rozstrzygają dwie rzeczy: posiadanie ziemi i prawa polityczne.
Zaściankowa: ma ziemię, ma prawa. Gołota: nie ma ziemi, nie ma praw. Fragment B mówi wprost „nieposiadająca w ogóle własności ziemskiej” i „odmawiano jej praw politycznych” — to wyklucza zaścianek.
Treść zadania (CKE)
Warstwy stanu szlacheckiego
| Warstwa | Ziemia | Prawa polityczne | Uwaga |
|---|---|---|---|
| magnateria | rozległe latyfundia | pełne, dominująca | faktyczna władza w RP |
| szlachta średnia | wieś lub kilka wsi | pełne | trzon sejmików |
| zaściankowa (zagrodowa) | niewielka, własna | pełne | pracuje sama na roli, mieszka w zaściankach |
| gołota | brak | w praktyce brak | zachowuje szlachectwo, ale nie prawa |
Dlaczego to rozróżnienie miało znaczenie
Prawo szlacheckie wiązało prawa polityczne z posiadaniem ziemi. Gołota była szlachtą formalnie, ale bez podstawy majątkowej — według opracowania z zadania odzyskiwała pełnię praw z chwilą nabycia lub wydzierżawienia ziemi. Zaścianki (zwłaszcza na Mazowszu i Podlasiu) zachowywały natomiast samodzielność polityczną mimo ubóstwa.
Punktacja CKE
- 1 pkt — poprawne rozstrzygnięcie wraz z uzasadnieniem zawierającym odwołanie do informacji z wybranego fragmentu.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „szlachta zaściankowa, gołota, stan szlachecki, prawa polityczne” zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl