Zadanie 8
Matura z historii, maj 2026, poziom rozszerzony
Wymaganie: Zakres podstawy programowej — struktura społeczna Rzeczypospolitej szlacheckiej, zróżnicowanie stanu szlacheckiego.
Treść zadania
Dwa fragmenty opracowania o kategoriach szlachty:
Fragment A — ludzie posiadający prywatne i publiczne prawo szlacheckie, w tym udział w sejmikach, sejmie i elekcji króla, ale pod względem społecznym zbliżeni do chłopów; mieli niewielkie gospodarstwa, sami pracowali na roli, zamieszkiwali odrębne wsie.
Fragment B — najniższa kategoria szlachty, nieposiadająca w ogóle własności ziemskiej; służba, żołnierze, drobni urzędnicy, dzierżawcy; odmawiano jej praw politycznych, ale nie odbierano szlachectwa.
Polecenie: rozstrzygnij, który fragment dotyczy szlachty zaściankowej, i uzasadnij.
Źródło: arkusz CKE MHIP-R0-100-2605. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
Rozstrzygnięcie — A.
Uzasadnienie — szlachta zaściankowa była zubożała, ale zachowywała przynależne swojemu stanowi prawa polityczne (udział w sejmie, sejmikach ziemskich, elekcji króla) oraz posiadała ziemię, którą uprawiała własnymi rękami, mieszkając w odrębnych wsiach (zaściankach).
We fragmencie B scharakteryzowano natomiast gołotę — szlachtę bez własności ziemskiej, w praktyce pozbawioną praw politycznych.
Oba fragmenty opisują szlachtę ubogą, więc samo ubóstwo nie rozstrzyga. Rozstrzygają dwie rzeczy: posiadanie ziemi i prawa polityczne.
Zaściankowa: ma ziemię, ma prawa. Gołota: nie ma ziemi, nie ma praw. Fragment B mówi wprost „nieposiadająca w ogóle własności ziemskiej" i „odmawiano jej praw politycznych" — to wyklucza zaścianek.
Uzasadnienie oparte wyłącznie na tym, że „A pracowała na roli", jest za słabe — gołota też pracowała.
Treść zadania (CKE)
Warstwy stanu szlacheckiego
| Warstwa | Ziemia | Prawa polityczne | Uwaga |
|---|---|---|---|
| magnateria | rozległe latyfundia | pełne, dominująca | faktyczna władza w RP |
| szlachta średnia | wieś lub kilka wsi | pełne | trzon sejmików |
| zaściankowa (zagrodowa) | niewielka, własna | pełne | pracuje sama na roli, mieszka w zaściankach |
| gołota | brak | w praktyce brak | zachowuje szlachectwo, ale nie prawa |
Dlaczego to rozróżnienie miało znaczenie
Prawo szlacheckie wiązało prawa polityczne z posiadaniem ziemi. Gołota była szlachtą formalnie, ale bez podstawy majątkowej — stąd zależność od magnaterii, która wykorzystywała ją jako klientelę na sejmikach. Zaścianki (zwłaszcza na Mazowszu i Podlasiu) zachowywały natomiast samodzielność polityczną mimo ubóstwa.
Punktacja CKE
- 1 pkt — poprawne rozstrzygnięcie wraz z uzasadnieniem.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „szlachta zasciankowa, golota, stan szlachecki, prawa polityczne" zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl