Zadanie 10
Matura z geografii, maj 2026, poziom rozszerzony
Wymaganie: 10.1. Zakres rozszerzony I.7) Zdający identyfikuje zależności przyczynowo-skutkowe, funkcjonalne i czasowe między elementami przestrzeni geograficznej; III.6) Zdający rozpoznaje strefę klimatyczną i typ klimatu na podstawie rocznego przebiegu temperatury powietrza i sum opadów atmosferycznych; III.7) Zdający dostrzega prawidłowości w rozmieszczeniu zjawisk i procesów atmosferycznych. Zakres podstawowy I.3) Zdający czyta i interpretuje treści różnych map; I.5) Zdający interpretuje dane liczbowe przedstawione w postaci wykresów; III.1) Zdający przedstawia czynniki klimatotwórcze; III.3) Zdający wyjaśnia rozkład opadów atmosferycznych na Ziemi.
10.2. Zakres rozszerzony I.7); IV.4) Zdający opisuje cechy ustrojów rzecznych. Zakres podstawowy I.3); IV.4) Zdający wyjaśnia zróżnicowanie sieci rzecznej na Ziemi.
10.3. Zakres rozszerzony I.7); IV.4); XVIII.7) Zdający dyskutuje na temat wpływu deforestacji na zmiany klimatu na Ziemi; XVIII.9) Zdający identyfikuje przyczyny przyrodnicze i antropogeniczne ograniczonych zasobów wodnych w wybranych regionach świata. Zakres podstawowy I.3); IV.4).
10.4. Zakres rozszerzony I.7). Zakres podstawowy I.3); II.2) Zdający charakteryzuje następstwa ruchów Ziemi.
Treść zadania
Na mapie Afryki literami A i B oznaczono stacje meteorologiczne, dla których sporządzono klimatogramy. Numerami 1–4 oznaczono wybrane punkty:
- 1 — Sahara, między równoleżnikiem 20°N a zwrotnikiem Raka,
- 2 — północno-wschodnia Afryka, na północ od zwrotnika Raka (najdalej od równika spośród punktów),
- 3 — Afryka Wschodnia, przy równiku,
- 4 — Afryka Południowa, na południe od zwrotnika Koziorożca (na półkuli południowej).
(Położenie punktów opisano na podstawie mapy w arkuszu.)
Stacja A (6 m n.p.m.) — wybrzeże południowo-zachodniej Afryki: temperatura 15–19 °C przez cały rok, opady bliskie zeru we wszystkich miesiącach.
Stacja B (916 m n.p.m.) — wnętrze lądu w pobliżu wodospadów Wiktorii: temperatura 17–28 °C, opady silnie sezonowe (XII–III ok. 100–215 mm/mies., V–IX praktycznie zero).
10.1. (0–2) Wyjaśnij, z czego wynika różnica w rocznych sumach opadów atmosferycznych między stacjami A i B. W odpowiedzi odnieś się do obu stacji.
10.2. (0–1) Wodospady Wiktorii są położone w pobliżu stacji B. Uzupełnij zdanie:
Wodospady Wiktorii są położone na rzece (Kongo / Zambezi) … charakteryzującej się — w przeciwieństwie do rzek Europy Środkowo-Wschodniej — występowaniem (prostego / złożonego) … reżimu zasilania.
10.3. (0–1) W drugiej dekadzie XXI wieku w wodospadach Wiktorii najniższe przepływy miesięczne w roku hydrologicznym były mniejsze niż w ostatnich dekadach XX wieku. Wyjaśnij, dlaczego deforestacja prowadzona w dorzeczu rzeki, na której leżą wodospady Wiktorii, przyczynia się do tej zmiany przepływów.
10.4. (0–1) Oceń prawdziwość stwierdzeń (P/F):
- Spośród punktów oznaczonych numerami największe zmiany długości trwania dnia i nocy w ciągu roku występują w punkcie 1.
- W punkcie 4 najdłuższy dzień w roku przypada w grudniu.
Źródło: arkusz CKE MGEP-R0-100-2605. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
10.1. (przykładowe wyjaśnienie — wystarczy jedno z poniższych, z odniesieniem do obu stacji)
Wersja 1 — zimny prąd morski. Stacja A leży na wybrzeżu, wzdłuż którego płynie zimny Prąd Benguelski. Obniża on temperaturę powietrza i osłabia parowanie; chłodzi dolne warstwy powietrza, tworząc inwersję termiczną — powietrze nie unosi się, więc nie tworzą się chmury opadowe i opadów niemal nie ma. Stacja B leży w głębi lądu, poza wpływem zimnego prądu, i otrzymuje znacznie wyższe sumy opadów.
Wersja 2 — wysokość n.p.m. Stacja B leży na wysokości 916 m n.p.m., co sprzyja wznoszeniu powietrza i opadom, podczas gdy stacja A leży na 6 m n.p.m., na wybrzeżu.
Wersja 3 — strefy klimatyczne. Stacja B leży bliżej strefy klimatów równikowych, o wysokich sumach opadów; stacja A leży w strefie klimatów zwrotnikowych suchych (pustynia Namib).
Wersja 4 — międzyzwrotnikowa strefa zbieżności (ITCZ). Nad obszar stacji B w grudniu i styczniu przemieszcza się ITCZ, wywołując intensywne opady (widoczne maksimum letnie na klimatogramie). Do stacji A ITCZ nie dociera.
10.2. Zambezi — prostego
- Wodospady Wiktorii leżą na rzece Zambezi (Kongo płynie w strefie równikowej, na północ stąd).
- Prosty reżim zasilania — rzeka zasilana jest praktycznie wyłącznie deszczowo, z jednym maksimum w porze deszczowej. Rzeki Europy Środkowo-Wschodniej mają reżim złożony: deszczowo-śnieżny, z wiosennym maksimum roztopowym i letnim deszczowym.
10.3.
Deforestacja zmniejsza retencję w dorzeczu. Las zatrzymuje wodę opadową (w koronach, ściółce i glebie) i stopniowo oddaje ją do rzeki w porze suchej. Po wycince:
- woda opadowa szybciej spływa powierzchniowo zamiast wsiąkać,
- maleją zasoby wód gruntowych zasilających rzekę,
- dodatkowo rośnie parowanie z odsłoniętego, nagrzanego gruntu.
W efekcie w porze suchej rzeka ma znacznie mniejsze przepływy niż przed wylesieniem.
10.4. FP
F — punkt 1 leży na południe od zwrotnika Raka, a punkt 2 — na północ od niego, czyli dalej od równika niż wszystkie pozostałe punkty. Amplituda długości dnia rośnie wraz z szerokością geograficzną, więc największe zmiany występują w punkcie 2, nie 1.
P — punkt 4 leży na półkuli południowej (na południe od zwrotnika Koziorożca). Tam przesilenie letnie przypada ok. 22 grudnia, więc wtedy dzień jest najdłuższy.
W 10.1 klucz wymaga odniesienia do obu stacji. Wyjaśnienie dotyczące tylko jednej stacji daje 1 punkt zamiast 2. Trzeba napisać, dlaczego u A jest sucho i dlaczego u B pada.
Sam czynnik bez związku przyczynowo-skutkowego to też tylko 1 punkt. Według zasad oceniania samo podanie poprawnego czynnika (np. zimny prąd morski) daje 1 punkt — za 2 punkty trzeba wyjaśnić mechanizm i odnieść się do obu stacji.
Paradoks pustyni nadmorskiej. Namib leży nad oceanem, a jest jedną z najsuchszych pustyń świata. Winny jest zimny Prąd Benguelski: ochładza powietrze od dołu, więc ono się nie unosi — powstaje tylko mgła, nie deszcz. Ten sam mechanizm tworzy Atakamę (Prąd Peruwiański).
Kongo vs. Zambezi. Obie rzeki zasila głównie deszcz, ale Kongo płynie dalej na północ, w strefie równikowej. Wodospady Wiktorii leżą w pobliżu stacji B, czyli na Zambezi, która płynie w strefie sawann i ma silnie sezonowy przepływ.
Reżim prosty ≠ ubogi. „Prosty" znaczy jedno źródło zasilania (tu: deszcz) i jedno maksimum w roku, a nie „mały przepływ".
W 10.3 nie pisz o zwiększeniu przepływów. Wylesienie zwiększa wezbrania po ulewach, ale zadanie pyta o najniższe przepływy — te maleją, bo znika retencja.
W 10.4 stwierdzenie 1. sprawdza odczyt szerokości geograficznej z mapy. Punkt 1 leży na południe od zwrotnika Raka, a punkt 2 — na północ od niego, dalej od równika. Trzeba to zobaczyć na mapie, nie zgadywać.
Amplituda długości dnia rośnie z szerokością geograficzną. Na równiku dzień trwa zawsze 12 h; na kole podbiegunowym dochodzi do 24 h (dzień polarny). To zasada, którą warto mieć w głowie przy każdym zadaniu o oświetleniu Ziemi.
Treść zadania (CKE)
Odczyt klimatogramów
| Cecha | Stacja A (6 m n.p.m.) | Stacja B (916 m n.p.m.) |
|---|---|---|
| temperatura I | ok. 19 °C | ok. 24 °C |
| temperatura VII | ok. 15 °C | ok. 17 °C (minimum) |
| maksimum temperatury | I–II | X (ok. 28 °C) |
| amplituda roczna | ok. 4 °C (mała — wpływ oceanu) | ok. 11 °C |
| opady I | ok. 0 mm | ok. 215 mm |
| opady VII | ok. 0 mm | 0 mm |
| roczna suma opadów | kilkadziesiąt mm lub mniej | ponad 700 mm |
| pora deszczowa | brak | XI–III (lato półkuli S) |
| typ klimatu | zwrotnikowy skrajnie suchy (pustynny) | podrównikowy wilgotny (sawanna) |
| położenie | wybrzeże Namibii (pustynia Namib) | okolice wodospadów Wiktorii |
Zimne prądy morskie a pustynie nadmorskie
| Pustynia | Prąd | Kontynent |
|---|---|---|
| Namib | Benguelski | Afryka |
| Atakama | Peruwiański (Humboldta) | Ameryka Płd. |
| wybrzeże Kalifornii Dolnej | Kalifornijski | Ameryka Płn. |
| Sahara Zachodnia | Kanaryjski | Afryka |
Mechanizm: zimna woda → ochłodzenie dolnej warstwy powietrza → inwersja termiczna → brak wznoszenia → brak chmur konwekcyjnych → brak opadów (tylko mgły i rosa).
Międzyzwrotnikowa strefa zbieżności (ITCZ)
| Cecha | Opis |
|---|---|
| co to jest | pas zbieżności pasatów obu półkul |
| pogoda | wznoszenie powietrza, intensywne opady zenitalne |
| ruch w roku | wędruje za Słońcem — w VII na północ, w I na południe |
| zasięg w Afryce | latem półkuli północnej przesuwa się na północ, latem półkuli południowej — na południe od równika |
| skutek | pora deszczowa w strefie podrównikowej |
Stacja B (ok. 18°S) łapie ITCZ w grudniu–styczniu — stąd letnie maksimum opadów. Stacja A (ok. 22°S, wybrzeże) pozostaje w zasięgu wyżu zwrotnikowego przez cały rok.
Zambezi i wodospady Wiktorii
| Cecha | Wartość |
|---|---|
| długość Zambezi | 2574 km (4. rzeka Afryki) |
| ujście | Ocean Indyjski (Mozambik) |
| wodospady Wiktorii | granica Zambii i Zimbabwe |
| wysokość wodospadu | 108 m, szerokość 1708 m |
| nazwa miejscowa | Mosi-oa-Tunya — „dym, który grzmi” |
| lista UNESCO | od 1989 |
| reżim | prosty, deszczowy — maksimum III–IV, minimum X–XI |
Reżimy rzeczne
| Typ | Zasilanie | Maksimum | Przykład |
|---|---|---|---|
| prosty deszczowy | tylko deszcz | po porze deszczowej | Zambezi, Kongo |
| prosty śnieżny | topnienie śniegu | wiosna/lato | rzeki tundry |
| prosty lodowcowy | topnienie lodowca | lato | rzeki alpejskie |
| złożony | deszcz + śnieg (+ lód) | dwa maksima | Wisła, Odra |
Rzeki Polski: maksimum wiosenne (roztopy, III–IV) i letnie (deszcze nawalne, VI–VII), minimum jesienne (IX–X) i zimowe.
Deforestacja a przepływy rzeczne
| Skutek wylesienia | Wpływ na przepływ |
|---|---|
| spadek retencji gruntowej i ściółkowej | niższe przepływy w porze suchej |
| szybszy spływ powierzchniowy | wyższe i gwałtowniejsze wezbrania |
| wzrost parowania z odsłoniętej gleby | mniej wody w zlewni |
| erozja gleby, zamulanie koryta | wzrost transportu rumowiska |
| spadek ewapotranspiracji lasu | lokalnie mniej opadów |
Efekt netto: większa amplituda przepływów — powodzie groźniejsze, susze głębsze.
Zmiany długości dnia a szerokość geograficzna
| Szerokość | Najdłuższy dzień | Najkrótszy dzień | Amplituda |
|---|---|---|---|
| 0° (równik) | 12 h 07 min | 12 h 07 min | ~0 |
| 20° | 13 h 20 min | 10 h 55 min | ~2,4 h |
| 30° | 14 h 05 min | 10 h 13 min | ~3,9 h |
| 50° | 16 h 22 min | 8 h 04 min | ~8,3 h |
| 66°34′ (koło podbieg.) | 24 h | 0 h | 24 h |
Wartości przybliżone, obliczone z uwzględnieniem refrakcji (stąd ponad 12 h na równiku).
Zasada: im dalej od równika, tym większa roczna amplituda długości dnia.
Przesilenia na obu półkulach
| Data | Półkula północna | Półkula południowa |
|---|---|---|
| ok. 21–22 VI | najdłuższy dzień (lato) | najkrótszy dzień (zima) |
| ok. 21–22 XII | najkrótszy dzień (zima) | najdłuższy dzień (lato) |
Punkt 4 leży na półkuli południowej → najdłuższy dzień w grudniu.
Punktacja CKE
- 10.1. 2 pkt — poprawne wyjaśnienie z powiązaniem przyczynowo-skutkowym, z odniesieniem do obu stacji; 1 pkt — wyjaśnienie odnoszące się do jednej stacji albo samo podanie poprawnego czynnika; 0 pkt — odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi (dotyczy też 10.2–10.4).
- 10.2. 1 pkt — dwie poprawne odpowiedzi: Zambezi, prostego.
- 10.3. 1 pkt — wyjaśnienie odnoszące się do wpływu deforestacji na przepływy (spadek retencji / wzrost parowania → niższe przepływy w porze suchej).
- 10.4. 1 pkt — FP.
- Razem: 5 pkt.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „klimatogramy Afryki, zimny prad morski, Benguela, wodospady Wiktorii, Zambezi, rezim rzeczny, deforestacja, dlugosc dnia” zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl