m Matura-Online.pl Rozwiązania zadań maturalnych
MGEP-R0-100-2605 • Otwarte rozszerzone • 5 pkt • Trudność: ★★★★☆

Zadanie 10

Matura z geografii, maj 2026, poziom rozszerzony

Wymaganie:

10.1. Zakres rozszerzony I.7) Zdający identyfikuje zależności przyczynowo-skutkowe, funkcjonalne i czasowe między elementami przestrzeni geograficznej; III.6) Zdający rozpoznaje strefę klimatyczną i typ klimatu na podstawie rocznego przebiegu temperatury powietrza i sum opadów atmosferycznych; III.7) Zdający dostrzega prawidłowości w rozmieszczeniu zjawisk i procesów atmosferycznych. Zakres podstawowy I.3) Zdający czyta i interpretuje treści różnych map; I.5) Zdający interpretuje dane liczbowe przedstawione w postaci wykresów; III.1) Zdający przedstawia czynniki klimatotwórcze; III.3) Zdający wyjaśnia rozkład opadów atmosferycznych na Ziemi. 10.2. Zakres rozszerzony I.7); IV.4) Zdający opisuje cechy ustrojów rzecznych. Zakres podstawowy I.3); IV.4) Zdający wyjaśnia zróżnicowanie sieci rzecznej na Ziemi. 10.3. Zakres rozszerzony I.7); IV.4); XVIII.7) Zdający dyskutuje na temat wpływu deforestacji na zmiany klimatu na Ziemi; XVIII.9) Zdający identyfikuje przyczyny przyrodnicze i antropogeniczne ograniczonych zasobów wodnych w wybranych regionach świata. Zakres podstawowy I.3); IV.4). 10.4. Zakres rozszerzony I.7). Zakres podstawowy I.3); II.2) Zdający charakteryzuje następstwa ruchów Ziemi.

Treść zadania

Na mapie Afryki literami A i B oznaczono stacje meteorologiczne, dla których sporządzono klimatogramy. Numerami 1–4 oznaczono wybrane punkty:

  • 1 — Sahara, między równoleżnikiem 20°N a zwrotnikiem Raka,
  • 2 — północno-wschodnia Afryka, na północ od zwrotnika Raka (najdalej od równika spośród punktów),
  • 3 — Afryka Wschodnia, przy równiku,
  • 4 — Afryka Południowa, na południe od zwrotnika Koziorożca (na półkuli południowej).

(Położenie punktów opisano na podstawie mapy w arkuszu.)

Stacja A (6 m n.p.m.) — wybrzeże południowo-zachodniej Afryki: temperatura 15–19 °C przez cały rok, opady bliskie zeru we wszystkich miesiącach.

Stacja B (916 m n.p.m.) — wnętrze lądu w pobliżu wodospadów Wiktorii: temperatura 17–28 °C, opady silnie sezonowe (XII–III ok. 100–215 mm/mies., V–IX praktycznie zero).

10.1. (0–2) Wyjaśnij, z czego wynika różnica w rocznych sumach opadów atmosferycznych między stacjami A i B. W odpowiedzi odnieś się do obu stacji.

10.2. (0–1) Wodospady Wiktorii są położone w pobliżu stacji B. Uzupełnij zdanie:

Wodospady Wiktorii są położone na rzece (Kongo / Zambezi) … charakteryzującej się — w przeciwieństwie do rzek Europy Środkowo-Wschodniej — występowaniem (prostego / złożonego) … reżimu zasilania.

10.3. (0–1) W drugiej dekadzie XXI wieku w wodospadach Wiktorii najniższe przepływy miesięczne w roku hydrologicznym były mniejsze niż w ostatnich dekadach XX wieku. Wyjaśnij, dlaczego deforestacja prowadzona w dorzeczu rzeki, na której leżą wodospady Wiktorii, przyczynia się do tej zmiany przepływów.

10.4. (0–1) Oceń prawdziwość stwierdzeń (P/F):

  1. Spośród punktów oznaczonych numerami największe zmiany długości trwania dnia i nocy w ciągu roku występują w punkcie 1.
  2. W punkcie 4 najdłuższy dzień w roku przypada w grudniu.
Mapa Afryki z siatką geograficzną; literami A i B oznaczono stacje meteorologiczne, a numerami 1–4 wybrane punkty.
Materiał 1 z 2 Na podstawie: arkusz CKE MGEP-R0-100-2605 Oryginalny PDF CKE, str. 12
Klimatogramy stacji A (6 m n.p.m.) i stacji B (916 m n.p.m.): średnie miesięczne temperatury powietrza i sumy opadów.
Materiał 2 z 2 Na podstawie: arkusz CKE MGEP-R0-100-2605 Oryginalny PDF CKE, str. 12

Źródło: arkusz CKE MGEP-R0-100-2605. Otwórz oryginalny PDF

Rozwiązanie

10.1. (przykładowe wyjaśnienie — wystarczy jedno z poniższych, z odniesieniem do obu stacji)

Wersja 1 — zimny prąd morski. Stacja A leży na wybrzeżu, wzdłuż którego płynie zimny Prąd Benguelski. Obniża on temperaturę powietrza i osłabia parowanie; chłodzi dolne warstwy powietrza, tworząc inwersję termiczną — powietrze nie unosi się, więc nie tworzą się chmury opadowe i opadów niemal nie ma. Stacja B leży w głębi lądu, poza wpływem zimnego prądu, i otrzymuje znacznie wyższe sumy opadów.

Wersja 2 — wysokość n.p.m. Stacja B leży na wysokości 916 m n.p.m., co sprzyja wznoszeniu powietrza i opadom, podczas gdy stacja A leży na 6 m n.p.m., na wybrzeżu.

Wersja 3 — strefy klimatyczne. Stacja B leży bliżej strefy klimatów równikowych, o wysokich sumach opadów; stacja A leży w strefie klimatów zwrotnikowych suchych (pustynia Namib).

Wersja 4 — międzyzwrotnikowa strefa zbieżności (ITCZ). Nad obszar stacji B w grudniu i styczniu przemieszcza się ITCZ, wywołując intensywne opady (widoczne maksimum letnie na klimatogramie). Do stacji A ITCZ nie dociera.

10.2. Zambezi — prostego

  • Wodospady Wiktorii leżą na rzece Zambezi (Kongo płynie w strefie równikowej, na północ stąd).
  • Prosty reżim zasilania — rzeka zasilana jest praktycznie wyłącznie deszczowo, z jednym maksimum w porze deszczowej. Rzeki Europy Środkowo-Wschodniej mają reżim złożony: deszczowo-śnieżny, z wiosennym maksimum roztopowym i letnim deszczowym.

10.3.

Deforestacja zmniejsza retencję w dorzeczu. Las zatrzymuje wodę opadową (w koronach, ściółce i glebie) i stopniowo oddaje ją do rzeki w porze suchej. Po wycince:

  • woda opadowa szybciej spływa powierzchniowo zamiast wsiąkać,
  • maleją zasoby wód gruntowych zasilających rzekę,
  • dodatkowo rośnie parowanie z odsłoniętego, nagrzanego gruntu.

W efekcie w porze suchej rzeka ma znacznie mniejsze przepływy niż przed wylesieniem.

10.4. FP

  1. F — punkt 1 leży na południe od zwrotnika Raka, a punkt 2 — na północ od niego, czyli dalej od równika niż wszystkie pozostałe punkty. Amplituda długości dnia rośnie wraz z szerokością geograficzną, więc największe zmiany występują w punkcie 2, nie 1.

  2. P — punkt 4 leży na półkuli południowej (na południe od zwrotnika Koziorożca). Tam przesilenie letnie przypada ok. 22 grudnia, więc wtedy dzień jest najdłuższy.

Typowy błąd / pułapka

W 10.1 klucz wymaga odniesienia do obu stacji. Wyjaśnienie dotyczące tylko jednej stacji daje 1 punkt zamiast 2. Trzeba napisać, dlaczego u A jest sucho i dlaczego u B pada.

Sam czynnik bez związku przyczynowo-skutkowego to też tylko 1 punkt. Według zasad oceniania samo podanie poprawnego czynnika (np. zimny prąd morski) daje 1 punkt — za 2 punkty trzeba wyjaśnić mechanizm i odnieść się do obu stacji.

Paradoks pustyni nadmorskiej. Namib leży nad oceanem, a jest jedną z najsuchszych pustyń świata. Winny jest zimny Prąd Benguelski: ochładza powietrze od dołu, więc ono się nie unosi — powstaje tylko mgła, nie deszcz. Ten sam mechanizm tworzy Atakamę (Prąd Peruwiański).

Kongo vs. Zambezi. Obie rzeki zasila głównie deszcz, ale Kongo płynie dalej na północ, w strefie równikowej. Wodospady Wiktorii leżą w pobliżu stacji B, czyli na Zambezi, która płynie w strefie sawann i ma silnie sezonowy przepływ.

Reżim prosty ≠ ubogi. „Prosty" znaczy jedno źródło zasilania (tu: deszcz) i jedno maksimum w roku, a nie „mały przepływ".

W 10.3 nie pisz o zwiększeniu przepływów. Wylesienie zwiększa wezbrania po ulewach, ale zadanie pyta o najniższe przepływy — te maleją, bo znika retencja.

W 10.4 stwierdzenie 1. sprawdza odczyt szerokości geograficznej z mapy. Punkt 1 leży na południe od zwrotnika Raka, a punkt 2 — na północ od niego, dalej od równika. Trzeba to zobaczyć na mapie, nie zgadywać.

Amplituda długości dnia rośnie z szerokością geograficzną. Na równiku dzień trwa zawsze 12 h; na kole podbiegunowym dochodzi do 24 h (dzień polarny). To zasada, którą warto mieć w głowie przy każdym zadaniu o oświetleniu Ziemi.

Treść zadania (CKE)

Zadanie 10 — geografia 2026, poziom rozszerzony, arkusz CKE
Fragment arkusza CKE MGEP-R0-100-A-2605 — zadanie 10. Na podstawie: CKE, matura maj 2026, geografia PR Oryginalny PDF CKE, str. 12

Odczyt klimatogramów

CechaStacja A (6 m n.p.m.)Stacja B (916 m n.p.m.)
temperatura Iok. 19 °Cok. 24 °C
temperatura VIIok. 15 °Cok. 17 °C (minimum)
maksimum temperaturyI–IIX (ok. 28 °C)
amplituda rocznaok. 4 °C (mała — wpływ oceanu)ok. 11 °C
opady Iok. 0 mmok. 215 mm
opady VIIok. 0 mm0 mm
roczna suma opadówkilkadziesiąt mm lub mniejponad 700 mm
pora deszczowabrakXI–III (lato półkuli S)
typ klimatuzwrotnikowy skrajnie suchy (pustynny)podrównikowy wilgotny (sawanna)
położeniewybrzeże Namibii (pustynia Namib)okolice wodospadów Wiktorii

Zimne prądy morskie a pustynie nadmorskie

PustyniaPrądKontynent
NamibBenguelskiAfryka
AtakamaPeruwiański (Humboldta)Ameryka Płd.
wybrzeże Kalifornii DolnejKalifornijskiAmeryka Płn.
Sahara ZachodniaKanaryjskiAfryka

Mechanizm: zimna woda → ochłodzenie dolnej warstwy powietrza → inwersja termiczna → brak wznoszenia → brak chmur konwekcyjnych → brak opadów (tylko mgły i rosa).

Międzyzwrotnikowa strefa zbieżności (ITCZ)

CechaOpis
co to jestpas zbieżności pasatów obu półkul
pogodawznoszenie powietrza, intensywne opady zenitalne
ruch w rokuwędruje za Słońcem — w VII na północ, w I na południe
zasięg w Afrycelatem półkuli północnej przesuwa się na północ, latem półkuli południowej — na południe od równika
skutekpora deszczowa w strefie podrównikowej

Stacja B (ok. 18°S) łapie ITCZ w grudniu–styczniu — stąd letnie maksimum opadów. Stacja A (ok. 22°S, wybrzeże) pozostaje w zasięgu wyżu zwrotnikowego przez cały rok.

Zambezi i wodospady Wiktorii

CechaWartość
długość Zambezi2574 km (4. rzeka Afryki)
ujścieOcean Indyjski (Mozambik)
wodospady Wiktoriigranica Zambii i Zimbabwe
wysokość wodospadu108 m, szerokość 1708 m
nazwa miejscowaMosi-oa-Tunya — „dym, który grzmi”
lista UNESCOod 1989
reżimprosty, deszczowy — maksimum III–IV, minimum X–XI

Reżimy rzeczne

TypZasilanieMaksimumPrzykład
prosty deszczowytylko deszczpo porze deszczowejZambezi, Kongo
prosty śnieżnytopnienie śnieguwiosna/latorzeki tundry
prosty lodowcowytopnienie lodowcalatorzeki alpejskie
złożonydeszcz + śnieg (+ lód)dwa maksimaWisła, Odra

Rzeki Polski: maksimum wiosenne (roztopy, III–IV) i letnie (deszcze nawalne, VI–VII), minimum jesienne (IX–X) i zimowe.

Deforestacja a przepływy rzeczne

Skutek wylesieniaWpływ na przepływ
spadek retencji gruntowej i ściółkowejniższe przepływy w porze suchej
szybszy spływ powierzchniowywyższe i gwałtowniejsze wezbrania
wzrost parowania z odsłoniętej glebymniej wody w zlewni
erozja gleby, zamulanie korytawzrost transportu rumowiska
spadek ewapotranspiracji lasulokalnie mniej opadów

Efekt netto: większa amplituda przepływów — powodzie groźniejsze, susze głębsze.

Zmiany długości dnia a szerokość geograficzna

SzerokośćNajdłuższy dzieńNajkrótszy dzieńAmplituda
0° (równik)12 h 07 min12 h 07 min~0
20°13 h 20 min10 h 55 min~2,4 h
30°14 h 05 min10 h 13 min~3,9 h
50°16 h 22 min8 h 04 min~8,3 h
66°34′ (koło podbieg.)24 h0 h24 h

Wartości przybliżone, obliczone z uwzględnieniem refrakcji (stąd ponad 12 h na równiku).

Zasada: im dalej od równika, tym większa roczna amplituda długości dnia.

Przesilenia na obu półkulach

DataPółkula północnaPółkula południowa
ok. 21–22 VInajdłuższy dzień (lato)najkrótszy dzień (zima)
ok. 21–22 XIInajkrótszy dzień (zima)najdłuższy dzień (lato)

Punkt 4 leży na półkuli południowej → najdłuższy dzień w grudniu.

Punktacja CKE

  • 10.1. 2 pkt — poprawne wyjaśnienie z powiązaniem przyczynowo-skutkowym, z odniesieniem do obu stacji; 1 pkt — wyjaśnienie odnoszące się do jednej stacji albo samo podanie poprawnego czynnika; 0 pkt — odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi (dotyczy też 10.2–10.4).
  • 10.2. 1 pkt — dwie poprawne odpowiedzi: Zambezi, prostego.
  • 10.3. 1 pkt — wyjaśnienie odnoszące się do wpływu deforestacji na przepływy (spadek retencji / wzrost parowania → niższe przepływy w porze suchej).
  • 10.4. 1 pkt — FP.
  • Razem: 5 pkt.

Rozumiesz, jak to rozwiązać?

Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji

matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „klimatogramy Afryki, zimny prad morski, Benguela, wodospady Wiktorii, Zambezi, rezim rzeczny, deforestacja, dlugosc dnia” zrobisz samodzielnie.

Otwórz matury-online.pl