Zadanie 5
Matura z geografii, maj 2026, poziom rozszerzony
Wymaganie: Zakres rozszerzony I.7) Zdający identyfikuje zależności przyczynowo-skutkowe, funkcjonalne i czasowe między elementami przestrzeni geograficznej; V.2) Zdający charakteryzuje najważniejsze wydarzenia geologiczne i przyrodnicze w dziejach Ziemi (fałdowania); V.9) Zdający wyjaśnia wpływ procesów geologicznych na powstanie głównych struktur tektonicznych i ukształtowanie powierzchni ziemi na wybranych przykładach; XIV.1) Zdający wyróżnia główne cechy wybranych krajobrazów w Polsce; XIV.2) Zdający podaje ważniejsze czynniki kształtujące wybrane krajobrazy.
Zakres podstawowy I.3) Zdający czyta i interpretuje treści różnych map, w tym topograficznych; XIV.2) Zdający wyróżnia na podstawie mapy główne jednostki geologiczne występujące na obszarze Polski.
Treść zadania
Na mapie geologiczno-tektonicznej fragmentu Karpat czerwoną linią zaznaczono zasięg obszaru przedstawionego na mapie szczegółowej (Beskid Śląski, okolice Szczyrku i Skrzycznego).
Poniżej podano wybrane czynniki, które przyczyniły się do ukształtowania krajobrazów:
- A. Fałdowanie warstw skalnych.
- B. Formowanie dolin U-kształtnych.
- C. Erozyjna działalność wód płynących.
- D. Położenie w zapadlisku przedkarpackim.
- E. Wysokość terenu powyżej 1500 m n.p.m.
Polecenie (0–2). Uzupełnij tabelę. Wpisz w puste komórki po dwie litery:
| Informacja | Czynniki |
|---|---|
| Wspólne czynniki, które przyczyniły się do ukształtowania krajobrazu Tatr i krajobrazu obszaru z mapy szczegółowej | … |
| Czynniki, które przyczyniły się do ukształtowania krajobrazu Tatr, ale nie obszaru z mapy szczegółowej | … |
Źródło: arkusz CKE MGEP-R0-100-2605. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
| Informacja | Czynniki |
|---|---|
| Wspólne dla Tatr i Beskidu Śląskiego | A, C |
| Tylko dla Tatr | B, E |
Uzasadnienie każdego czynnika:
| Czynnik | Tatry | Beskid Śląski | Wniosek |
|---|---|---|---|
| A. Fałdowanie warstw skalnych | ✔ | ✔ | wspólny — całe Karpaty powstały w orogenezie alpejskiej |
| B. Formowanie dolin U-kształtnych | ✔ | ✘ | tylko Tatry — w plejstocenie działały tu lodowce górskie; Beskid Śląski nie był zlodowacony |
| C. Erozyjna działalność wód płynących | ✔ | ✔ | wspólny — doliny rzeczne występują w obu pasmach |
| D. Położenie w zapadlisku przedkarpackim | ✘ | ✘ | żaden — zapadlisko leży na północ od Karpat |
| E. Wysokość powyżej 1500 m n.p.m. | ✔ (do 2499 m) | ✘ (Skrzyczne 1257 m) | tylko Tatry |
Kluczowa różnica: Tatry przekroczyły w plejstocenie granicę wiecznego śniegu, więc rozwinęły się w nich lodowce górskie rzeźbiące doliny U-kształtne, kotły i żłoby lodowcowe. Beskid Śląski, znacznie niższy, pozostał poza zasięgiem zlodowacenia górskiego — jego doliny są V-kształtne, wyrzeźbione przez wody płynące.
Czynnik D nie pasuje do żadnego wiersza. Zapadlisko przedkarpackie to obniżenie leżące na północ od Karpat (Kotlina Sandomierska, Kotlina Oświęcimska) — ani Tatry, ani Beskid Śląski w nim nie leżą. To celowy dystraktor.
Klucz CKE odrzuca odpowiedzi z nadmiarem liter. Jeśli w komórce wpiszesz trzy litery zamiast dwóch, odpowiedź nie jest uznawana — nawet jeśli zawiera te właściwe.
Doliny U-kształtne to ślad działalności lodowca. W Polsce rzeźbę glacjalną wysokogórską z dolinami U-kształtnymi mają przede wszystkim Tatry. Beskid Śląski takich form nie ma.
Czynniki E i B są ze sobą powiązane. Duża wysokość Tatr sprawiła, że w plejstocenie sięgały one ponad granicę wiecznego śniegu — dlatego powstały w nich lodowce górskie, które wyżłobiły doliny U-kształtne.
Fałdowanie dotyczy całych Karpat. Zarówno Tatry (Karpaty Wewnętrzne), jak i Beskidy (Karpaty Zewnętrzne, fliszowe) powstały w orogenezie alpejskiej — to najbardziej oczywisty czynnik wspólny.
Erozja rzeczna działa wszędzie. To najpowszechniejszy proces rzeźbotwórczy w klimacie umiarkowanym wilgotnym — występuje w obu pasmach, także dziś.
Treść zadania (CKE)
Tatry a Beskidy — porównanie
| Cecha | Tatry | Beskid Śląski |
|---|---|---|
| jednostka tektoniczna | Karpaty Wewnętrzne | Karpaty Zewnętrzne (fliszowe) |
| skały | granity, wapienie, dolomity | flisz: piaskowce i łupki |
| najwyższy szczyt | Rysy 2499 m | Skrzyczne 1257 m |
| rzeźba glacjalna | ✔ — kotły, doliny U, moreny, jeziora | ✘ |
| doliny | U-kształtne (żłoby lodowcowe) | V-kształtne (rzeczne) |
| piętra roślinne | od regla dolnego do piętra turni | regiel dolny, regiel górny tylko w najwyższych partiach |
| górna granica lasu | ok. 1500 m | szczyty poniżej granicy lasu |
| fałdowanie alpejskie | ✔ | ✔ |
| erozja rzeczna | ✔ | ✔ |
Dolina V-kształtna a U-kształtna
| Cecha | V-kształtna | U-kształtna |
|---|---|---|
| czynnik rzeźbotwórczy | rzeka | lodowiec górski |
| przekrój poprzeczny | wąskie, ostre dno | szerokie, płaskie dno, strome zbocza |
| profil podłużny | równomierny spadek | progi i misy (stopnie) |
| doliny boczne | uchodzą na poziomie dna | wiszące, z wodospadami |
| przykład w Polsce | doliny beskidzkie | Dolina Pięciu Stawów, Dolina Rybiego Potoku |
Formy rzeźby glacjalnej wysokogórskiej
| Forma | Opis |
|---|---|
| kocioł (cyrk) lodowcowy | półkoliste zagłębienie w górnej części doliny, w miejscu pola firnowego lodowca |
| żłób lodowcowy | dolina U-kształtna |
| mutony (barańce) | wygładzone przez lodowiec garby skalne |
| morena czołowa i boczna | wały materiału naniesionego przez lodowiec |
| jeziora cyrkowe | wypełnione wodą kotły (np. Czarny Staw pod Rysami) |
| grań | ostry grzbiet między kotłami |
| turnia (horn) | piramidalny szczyt |
Podział Karpat w Polsce
| Jednostka | Pasma | Skały |
|---|---|---|
| Karpaty Wewnętrzne | Tatry, Podhale | granity, wapienie, dolomity |
| Pieniński Pas Skałkowy | Pieniny | wapienie, radiolaryty |
| Karpaty Zewnętrzne (fliszowe) | Beskidy, Bieszczady, Pogórze | flisz karpacki |
| zapadlisko przedkarpackie | Kotlina Sandomierska, Oświęcimska | młode osady morskie i rzeczne |
Zapadlisko przedkarpackie to rów przedgórski — obniżenie powstałe przed nasuwającymi się Karpatami, wypełnione osadami mioceńskimi (m.in. sól kamienna w Wieliczce i Bochni, siarka w Tarnobrzegu).
Flisz karpacki
| Cecha | Konsekwencja geomorfologiczna |
|---|---|
| naprzemienność warstw | odporne piaskowce budują grzbiety, miękkie łupki — doliny |
| sfałdowanie i pochylenie warstw | sprzyja osuwiskom |
| łupki nasiąkające wodą | tworzą powierzchnie poślizgu |
| pochodzenie morskie (osady turbidytowe) | powstał na dnie głębokiego basenu, sfałdowany w orogenezie alpejskiej |
Orogeneza alpejska
| Cecha | Szczegóły |
|---|---|
| czas | od kredy po neogen (ok. 100–5 mln lat temu) |
| przyczyna (Alpy, Karpaty) | zbliżanie się płyty afrykańskiej (i mniejszych płyt) do euroazjatyckiej |
| góry | Alpy, Karpaty, Pireneje, Apeniny, Kaukaz, Himalaje, Andy |
| w Polsce | całe Karpaty (Tatry, Beskidy, Bieszczady, Pieniny) |
| aktywność | wciąż trwa — trzęsienia ziemi, wulkanizm w części pasm |
Punktacja CKE
- 2 pkt — dwa poprawne przyporządkowania w każdym wierszu: wspólne A, C; tylko Tatry B, E.
- 1 pkt — dwa poprawne w jednym wierszu albo po jednym poprawnym w każdym wierszu.
- 0 pkt — odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.
- Uwaga: nie uznaje się odpowiedzi, jeśli w danej komórce wpisano więcej liter, niż wynika z polecenia.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „Karpaty, orogeneza alpejska, rzezba glacjalna, doliny U-ksztaltne, Tatry, Beskidy, flisz karpacki” zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl