m Matura-Online.pl Rozwiązania zadań maturalnych
MGEP-R0-100-2605 • Otwarte krótkie • 2 pkt • Trudność: ★★★★☆

Zadanie 5

Matura z geografii, maj 2026, poziom rozszerzony

Wymaganie:

Zakres rozszerzony I.7) Zdający identyfikuje zależności przyczynowo-skutkowe, funkcjonalne i czasowe między elementami przestrzeni geograficznej; V.2) Zdający charakteryzuje najważniejsze wydarzenia geologiczne i przyrodnicze w dziejach Ziemi (fałdowania); V.9) Zdający wyjaśnia wpływ procesów geologicznych na powstanie głównych struktur tektonicznych i ukształtowanie powierzchni ziemi na wybranych przykładach; XIV.1) Zdający wyróżnia główne cechy wybranych krajobrazów w Polsce; XIV.2) Zdający podaje ważniejsze czynniki kształtujące wybrane krajobrazy. Zakres podstawowy I.3) Zdający czyta i interpretuje treści różnych map, w tym topograficznych; XIV.2) Zdający wyróżnia na podstawie mapy główne jednostki geologiczne występujące na obszarze Polski.

Treść zadania

Na mapie geologiczno-tektonicznej fragmentu Karpat czerwoną linią zaznaczono zasięg obszaru przedstawionego na mapie szczegółowej (Beskid Śląski, okolice Szczyrku i Skrzycznego).

Poniżej podano wybrane czynniki, które przyczyniły się do ukształtowania krajobrazów:

  • A. Fałdowanie warstw skalnych.
  • B. Formowanie dolin U-kształtnych.
  • C. Erozyjna działalność wód płynących.
  • D. Położenie w zapadlisku przedkarpackim.
  • E. Wysokość terenu powyżej 1500 m n.p.m.

Polecenie (0–2). Uzupełnij tabelę. Wpisz w puste komórki po dwie litery:

Informacja Czynniki
Wspólne czynniki, które przyczyniły się do ukształtowania krajobrazu Tatr i krajobrazu obszaru z mapy szczegółowej …
Czynniki, które przyczyniły się do ukształtowania krajobrazu Tatr, ale nie obszaru z mapy szczegółowej …
Mapa geologiczno-tektoniczna fragmentu Karpat z płaszczowinami i nasunięciami; czerwoną linią zaznaczono zasięg obszaru mapy szczegółowej.
Materiał 1 z 2 Na podstawie: arkusz CKE MGEP-R0-100-2605 Oryginalny PDF CKE, str. 6
Mapa szczegółowa fragmentu Beskidu Śląskiego (osobna wkładka do arkusza) z poziomicami, szlakami turystycznymi, siatką kwadratów i legendą.
Mapa szczegółowa Na podstawie: arkusz CKE MGEP-R0-100-2605 Oryginalny PDF CKE

Źródło: arkusz CKE MGEP-R0-100-2605. Otwórz oryginalny PDF

Rozwiązanie

Informacja Czynniki
Wspólne dla Tatr i Beskidu Śląskiego A, C
Tylko dla Tatr B, E

Uzasadnienie każdego czynnika:

Czynnik Tatry Beskid Śląski Wniosek
A. Fałdowanie warstw skalnych ✔ ✔ wspólny — całe Karpaty powstały w orogenezie alpejskiej
B. Formowanie dolin U-kształtnych ✔ ✘ tylko Tatry — w plejstocenie działały tu lodowce górskie; Beskid Śląski nie był zlodowacony
C. Erozyjna działalność wód płynących ✔ ✔ wspólny — doliny rzeczne występują w obu pasmach
D. Położenie w zapadlisku przedkarpackim ✘ ✘ żaden — zapadlisko leży na północ od Karpat
E. Wysokość powyżej 1500 m n.p.m. ✔ (do 2499 m) ✘ (Skrzyczne 1257 m) tylko Tatry

Kluczowa różnica: Tatry przekroczyły w plejstocenie granicę wiecznego śniegu, więc rozwinęły się w nich lodowce górskie rzeźbiące doliny U-kształtne, kotły i żłoby lodowcowe. Beskid Śląski, znacznie niższy, pozostał poza zasięgiem zlodowacenia górskiego — jego doliny są V-kształtne, wyrzeźbione przez wody płynące.

Typowy błąd / pułapka

Czynnik D nie pasuje do żadnego wiersza. Zapadlisko przedkarpackie to obniżenie leżące na północ od Karpat (Kotlina Sandomierska, Kotlina Oświęcimska) — ani Tatry, ani Beskid Śląski w nim nie leżą. To celowy dystraktor.

Klucz CKE odrzuca odpowiedzi z nadmiarem liter. Jeśli w komórce wpiszesz trzy litery zamiast dwóch, odpowiedź nie jest uznawana — nawet jeśli zawiera te właściwe.

Doliny U-kształtne to ślad działalności lodowca. W Polsce rzeźbę glacjalną wysokogórską z dolinami U-kształtnymi mają przede wszystkim Tatry. Beskid Śląski takich form nie ma.

Czynniki E i B są ze sobą powiązane. Duża wysokość Tatr sprawiła, że w plejstocenie sięgały one ponad granicę wiecznego śniegu — dlatego powstały w nich lodowce górskie, które wyżłobiły doliny U-kształtne.

Fałdowanie dotyczy całych Karpat. Zarówno Tatry (Karpaty Wewnętrzne), jak i Beskidy (Karpaty Zewnętrzne, fliszowe) powstały w orogenezie alpejskiej — to najbardziej oczywisty czynnik wspólny.

Erozja rzeczna działa wszędzie. To najpowszechniejszy proces rzeźbotwórczy w klimacie umiarkowanym wilgotnym — występuje w obu pasmach, także dziś.

Treść zadania (CKE)

Zadanie 5 — geografia 2026, poziom rozszerzony, arkusz CKE
Fragment arkusza CKE MGEP-R0-100-A-2605 — zadanie 5. Na podstawie: CKE, matura maj 2026, geografia PR Oryginalny PDF CKE, str. 6

Tatry a Beskidy — porównanie

CechaTatryBeskid Śląski
jednostka tektonicznaKarpaty WewnętrzneKarpaty Zewnętrzne (fliszowe)
skałygranity, wapienie, dolomityflisz: piaskowce i łupki
najwyższy szczytRysy 2499 mSkrzyczne 1257 m
rzeźba glacjalna✔ — kotły, doliny U, moreny, jeziora✘
dolinyU-kształtne (żłoby lodowcowe)V-kształtne (rzeczne)
piętra roślinneod regla dolnego do piętra turniregiel dolny, regiel górny tylko w najwyższych partiach
górna granica lasuok. 1500 mszczyty poniżej granicy lasu
fałdowanie alpejskie✔✔
erozja rzeczna✔✔

Dolina V-kształtna a U-kształtna

CechaV-kształtnaU-kształtna
czynnik rzeźbotwórczyrzekalodowiec górski
przekrój poprzecznywąskie, ostre dnoszerokie, płaskie dno, strome zbocza
profil podłużnyrównomierny spadekprogi i misy (stopnie)
doliny boczneuchodzą na poziomie dnawiszące, z wodospadami
przykład w Polscedoliny beskidzkieDolina Pięciu Stawów, Dolina Rybiego Potoku

Formy rzeźby glacjalnej wysokogórskiej

FormaOpis
kocioł (cyrk) lodowcowypółkoliste zagłębienie w górnej części doliny, w miejscu pola firnowego lodowca
żłób lodowcowydolina U-kształtna
mutony (barańce)wygładzone przez lodowiec garby skalne
morena czołowa i bocznawały materiału naniesionego przez lodowiec
jeziora cyrkowewypełnione wodą kotły (np. Czarny Staw pod Rysami)
grańostry grzbiet między kotłami
turnia (horn)piramidalny szczyt

Podział Karpat w Polsce

JednostkaPasmaSkały
Karpaty WewnętrzneTatry, Podhalegranity, wapienie, dolomity
Pieniński Pas SkałkowyPieninywapienie, radiolaryty
Karpaty Zewnętrzne (fliszowe)Beskidy, Bieszczady, Pogórzeflisz karpacki
zapadlisko przedkarpackieKotlina Sandomierska, Oświęcimskamłode osady morskie i rzeczne

Zapadlisko przedkarpackie to rów przedgórski — obniżenie powstałe przed nasuwającymi się Karpatami, wypełnione osadami mioceńskimi (m.in. sól kamienna w Wieliczce i Bochni, siarka w Tarnobrzegu).

Flisz karpacki

CechaKonsekwencja geomorfologiczna
naprzemienność warstwodporne piaskowce budują grzbiety, miękkie łupki — doliny
sfałdowanie i pochylenie warstwsprzyja osuwiskom
łupki nasiąkające wodątworzą powierzchnie poślizgu
pochodzenie morskie (osady turbidytowe)powstał na dnie głębokiego basenu, sfałdowany w orogenezie alpejskiej

Orogeneza alpejska

CechaSzczegóły
czasod kredy po neogen (ok. 100–5 mln lat temu)
przyczyna (Alpy, Karpaty)zbliżanie się płyty afrykańskiej (i mniejszych płyt) do euroazjatyckiej
góryAlpy, Karpaty, Pireneje, Apeniny, Kaukaz, Himalaje, Andy
w Polscecałe Karpaty (Tatry, Beskidy, Bieszczady, Pieniny)
aktywnośćwciąż trwa — trzęsienia ziemi, wulkanizm w części pasm

Punktacja CKE

  • 2 pkt — dwa poprawne przyporządkowania w każdym wierszu: wspólne A, C; tylko Tatry B, E.
  • 1 pkt — dwa poprawne w jednym wierszu albo po jednym poprawnym w każdym wierszu.
  • 0 pkt — odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.
  • Uwaga: nie uznaje się odpowiedzi, jeśli w danej komórce wpisano więcej liter, niż wynika z polecenia.

Rozumiesz, jak to rozwiązać?

Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji

matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „Karpaty, orogeneza alpejska, rzezba glacjalna, doliny U-ksztaltne, Tatry, Beskidy, flisz karpacki” zrobisz samodzielnie.

Otwórz matury-online.pl