Zadanie 3
Matura z geografii, maj 2026, poziom rozszerzony
Wymaganie: III. Atmosfera — elementy i czynniki klimatu, piętrowość klimatyczna w górach, gradient termiczny, rozkład opadów w terenie górskim, pokrywa śnieżna i warunki jej zalegania.
Treść zadania
W tabeli przedstawiono informacje o naturalnej pokrywie śnieżnej w okresie od 1 grudnia do 30 marca w wybranym dziesięcioleciu, w stanowiskach pomiarowych A i B, położonych przy dolnej i górnej stacji narciarskiego wyciągu krzesełkowego na Skrzyczne (pola D2/3 mapy szczegółowej):
| Cecha pokrywy śnieżnej | Stanowisko A | Stanowisko B |
|---|---|---|
| średnia grubość pokrywy śnieżnej, cm | 24 | 65 |
| maksymalna grubość pokrywy śnieżnej, cm | 105 | 180 |
| średnia liczba dni z pokrywą śnieżną | 94 | 117 |
Polecenie (0–2). Rozstrzygnij, które stanowisko — A czy B — jest położone w polu D3, a następnie uzasadnij, z czego wynika różnica w występowaniu pokrywy śnieżnej między tymi stanowiskami. Odnieś się do dwóch elementów klimatu Beskidu Śląskiego, od których zależy pokrywa śnieżna.
Źródło: arkusz CKE MGEP-R0-100-2605. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
Rozstrzygnięcie: stanowisko B.
Stanowisko B ma grubszą pokrywę śnieżną (średnio 65 cm wobec 24 cm), wyższe maksimum (180 cm wobec 105 cm) i dłużej zalegający śnieg (117 dni wobec 94). Wszystkie trzy wskaźniki świadczą o położeniu wyżej n.p.m. — czyli przy górnej stacji wyciągu, w polu D3 (bliżej szczytu Skrzycznego, 1257 m n.p.m.).
Uzasadnienie — dwa elementy klimatu:
1. Opady atmosferyczne. Wraz ze wzrostem wysokości n.p.m. rosną sumy opadów (do pewnej wysokości granicznej). Powietrze wznoszone po stoku ochładza się, para wodna kondensuje i wypada w postaci opadu. W chłodnej połowie roku opad ten ma postać śniegu, więc wyżej położone stanowisko B otrzymuje go więcej — stąd większa grubość pokrywy.
2. Temperatura powietrza. Wraz ze wzrostem wysokości spada średnia temperatura powietrza (gradient ok. 0,6 °C na 100 m). Na stanowisku B jest chłodniej, więc:
- większa część opadu wypada jako śnieg, a nie deszcz,
- śnieg wolniej topnieje, a pokrywa dłużej zalega — stąd 117 dni zamiast 94.
Polecenie wymaga DWÓCH RÓŻNYCH elementów klimatu. Opady i temperatura to dwa odrębne elementy — i tylko taka para daje pełne 2 punkty. Napisanie dwa razy o temperaturze (np. „jest zimniej" i „śnieg nie topnieje") liczy się jako jeden element.
Elementy klimatu to nie czynniki klimatotwórczne. Elementy: temperatura, opady, ciśnienie, wiatr, wilgotność, zachmurzenie, nasłonecznienie. Czynniki: szerokość geograficzna, wysokość n.p.m., odległość od morza, rzeźba terenu, prądy morskie. Zadanie pyta o elementy — wysokość n.p.m. jest czynnikiem, który na nie wpływa.
Uzasadnienie musi wyjaśniać mechanizm, nie tylko stwierdzać fakt. „Bo wyżej jest więcej śniegu" to obserwacja, nie uzasadnienie. Trzeba wskazać: wzrost wysokości → wzrost opadów oraz wzrost wysokości → spadek temperatury → dłuższe zaleganie.
Rozstrzygnięcie samo w sobie nie daje punktu. Klucz wymaga rozstrzygnięcia wraz z co najmniej jednym uzasadnieniem — bez uzasadnienia jest zero.
Kolejność pól na mapie nie jest oczywista. Numer pola (D2 vs D3) trzeba powiązać z wysokością, a nie z kolejnością liter — pomaga odczyt poziomic i położenia stacji wyciągu.
Wyższe położenie oznacza też inne warunki, których zadanie nie wymaga, ale które warto rozumieć: silniejszy wiatr (przewiewanie śniegu), mniejsze nasłonecznienie stoków północnych, dłuższy okres zalegania w zagłębieniach.
Treść zadania (CKE)
Elementy a czynniki klimatu
| Elementy klimatu (to, co mierzymy) | Czynniki klimatotwórcze (to, co na nie wpływa) |
|---|---|
| temperatura powietrza | szerokość geograficzna |
| opady atmosferyczne | wysokość n.p.m. |
| ciśnienie atmosferyczne | odległość od morza (kontynentalizm) |
| wiatr | rzeźba terenu, ekspozycja stoku |
| wilgotność powietrza | prądy morskie |
| zachmurzenie, usłonecznienie | rodzaj podłoża, szata roślinna |
| — | działalność człowieka |
Zadanie pyta o elementy — a więc o temperaturę i opady. Wysokość n.p.m. jest czynnikiem, który je modyfikuje.
Wpływ wysokości n.p.m. na klimat
| Wielkość | Zmiana z wysokością | Wartość |
|---|---|---|
| temperatura | spada | ok. 0,6 °C / 100 m (gradient pionowy) |
| opady | rosną (do granicy opadowej) | w Karpatach do ok. 1300–1500 m |
| ciśnienie | spada | ok. 1 hPa / 8 m |
| prędkość wiatru | rośnie | — |
| usłonecznienie | rośnie (powyżej mgieł i inwersji) | — |
| gęstość powietrza | spada | — |
Piętro opadowe: powyżej pewnej wysokości opady zaczynają maleć, bo powietrze traci już większość pary wodnej. W Karpatach maksimum przypada ok. 1300–1500 m n.p.m.
Dlaczego wyżej jest więcej śniegu
| Mechanizm | Skutek |
|---|---|
| wznoszenie powietrza po stoku (efekt orograficzny) | ochłodzenie → kondensacja → większe opady |
| niższa temperatura | większy udział opadu stałego (śnieg zamiast deszczu) |
| wolniejsze topnienie | dłuższe zaleganie pokrywy |
| mniejsza liczba odwilży | mniej przerw w pokrywie |
Trzy wskaźniki z tabeli mierzą właśnie te trzy skutki: grubość średnia i maksymalna (ilość opadu) oraz liczba dni (trwałość pokrywy).
Wskaźniki pokrywy śnieżnej
| Wskaźnik | Co mówi |
|---|---|
| średnia grubość | przeciętne warunki śniegowe w sezonie |
| maksymalna grubość | potencjał akumulacji, ryzyko lawinowe |
| liczba dni z pokrywą | długość sezonu narciarskiego |
Dla stanowiska B wszystkie trzy są wyższe — to spójny obraz stanowiska położonego wyżej.
Piętra klimatyczno-roślinne w Beskidach
| Piętro | Wysokość | Roślinność |
|---|---|---|
| pogórze | do ~500 m | pola, łąki, lasy liściaste |
| regiel dolny | 500–1100 m | buczyna karpacka, jodła |
| regiel górny | 1100–1300 m (w Beskidzie Śląskim tylko szczątkowo) | bór świerkowy |
Skrzyczne (1257 m) sięga dolnej granicy regla górnego — to najwyższy szczyt Beskidu Śląskiego.
Efekt orograficzny — schemat
W Karpatach wiatr fenowy nosi nazwę halnego — w Beskidach powoduje gwałtowne odwilże i zanik pokrywy śnieżnej, nawet zimą.
Punktacja CKE
- 2 pkt — poprawne rozstrzygnięcie (B) i dwa poprawne uzasadnienia odnoszące się do różnych elementów klimatu (opady i temperatura).
- 1 pkt — poprawne rozstrzygnięcie i jedno poprawne uzasadnienie.
- Razem: 2 pkt.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „pokrywa snieżna, pietrowosc klimatyczna, gradient termiczny, opady w gorach, Skrzyczne" zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl