Zadanie 23
Matura z geografii, maj 2026, poziom rozszerzony
Wymaganie: XI. Rolnictwo — przyrodnicze warunki produkcji rolnej, jakość gleb i klasy bonitacyjne, struktura użytków rolnych, produkcja roślinna i zwierzęca, zróżnicowanie regionalne rolnictwa w Polsce. VII. Pedosfera — typy gleb w Polsce i ich żyzność.
Treść zadania
Na mapach przedstawiono informacje o produkcji rolniczej według województw w 2022 roku:
- Mapa 1. Struktura towarowej produkcji rolniczej (udział produkcji roślinnej i zwierzęcej) — w województwie podlaskim zdecydowanie dominuje produkcja zwierzęca, w dolnośląskim — roślinna.
- Mapa 2. Plony pszenicy według województw — najwyższe m.in. w lubelskim i na zachodzie kraju, wyraźnie niższe w zachodniopomorskim.
23.1. (0–1) Wyjaśnij, dlaczego województwa podlaskie i dolnośląskie różnią się udziałem towarowej produkcji zwierzęcej. Odnieś się do różnicy w strukturze użytków rolnych obu województw.
23.2. (0–1) Wyjaśnij, z czego wynika różnica w wielkości plonów pszenicy między województwem lubelskim a zachodniopomorskim. Odnieś się do dwóch typów gleb i do obu województw.
Źródło: arkusz CKE MGEP-R0-100-2605. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
23.1.
W województwie podlaskim występuje znacznie większy udział trwałych użytków zielonych — łąk i pastwisk — w strukturze użytków rolnych niż w województwie dolnośląskim. Wynika to z:
- podmokłego, zabagnionego podłoża w dolinach Biebrzy, Narwi i Bugu, gdzie grunty nie nadają się pod uprawę polową, ale świetnie sprawdzają się jako łąki i pastwiska,
- gleb słabszych klas bonitacyjnych i chłodniejszego klimatu, ograniczających opłacalność upraw.
Obfitość użytków zielonych zapewnia tanią bazę paszową, co sprzyja chowowi bydła mlecznego — Podlasie jest głównym zagłębiem mleczarskim Polski. Stąd wysoki udział produkcji zwierzęcej w produkcji towarowej.
W województwie dolnośląskim dominują grunty orne na żyznych glebach (czarne ziemie i gleby brunatne Niziny Śląskiej), w cieplejszym klimacie i na terenie równinnym. Opłaca się tam intensywna produkcja roślinna (pszenica, rzepak, buraki cukrowe), a udział produkcji zwierzęcej jest niski.
23.2.
Różnica plonów wynika z odmiennych typów gleb w obu województwach.
W województwie lubelskim występują gleby najwyższych klas bonitacyjnych:
- czarnoziemy (na lessach Wyżyny Lubelskiej) — jedne z najżyźniejszych gleb w Polsce, z bardzo grubym poziomem próchnicznym,
- rędziny (na wapieniach i marglach) — zasobne w wapń, o dobrej strukturze,
- a także żyzne gleby brunatne na lessach.
W województwie zachodniopomorskim dominują natomiast gleby wykształcone na utworach polodowcowych (piaski i gliny zwałowe):
- gleby bielicowe — kwaśne, wymyte, ubogie w składniki pokarmowe,
- gleby płowe — średniej jakości, o wymytym poziomie próchnicznym.
Wniosek: żyźniejsze czarnoziemy i rędziny w lubelskim dają wyższe plony pszenicy niż uboższe gleby bielicowe i płowe w zachodniopomorskim.
W 23.1 klucz wymaga odniesienia do struktury użytków rolnych. Odpowiedź „na Podlasiu jest tradycja hodowli bydła" nie punktuje — trzeba wskazać większy udział użytków zielonych (łąk i pastwisk) i powiązać go z bazą paszową.
Użytki zielone ≠ grunty orne. Użytki rolne dzielą się na grunty orne, trwałe użytki zielone (łąki i pastwiska), sady i inne. To rozróżnienie jest sednem zadania 23.1.
W 23.2 klucz wymaga dwóch typów gleb i obu województw. Napisanie samego „w lubelskim są czarnoziemy" to za mało — trzeba dopowiedzieć, jakie gleby są w zachodniopomorskim i że są gorsze.
Czarnoziemy w Polsce to rzadkość. Zajmują ok. 1% powierzchni kraju — Wyżyna Lubelska, Płaskowyż Głubczycki, okolice Proszowic, Wyżyna Sandomierska. Wskazanie ich to mocny argument w każdym zadaniu o plonach.
Rędziny powstają na skałach węglanowych. Wapienie, margle, dolomity, gipsy — stąd ich występowanie na Wyżynie Lubelskiej, Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej i w Niecce Nidziańskiej.
Nie myl plonów ze zbiorami. Plon = wydajność z 1 ha (dt/ha); zbiór = całkowita produkcja (tys. ton). Zadanie pyta o plony, więc odpowiedź musi dotyczyć jakości gleb, a nie powierzchni upraw.
Zachodniopomorskie ma świetną strukturę agrarną, ale słabe gleby. Największe gospodarstwa w Polsce (~30 ha), wysoka mechanizacja — a mimo to plony niższe niż w rozdrobnionym lubelskim. Decyduje jakość gleb.
Treść zadania (CKE)
Podlaskie a dolnośląskie
| Cecha | Podlaskie | Dolnośląskie |
|---|---|---|
| udział użytków zielonych | wysoki (~30% UR) | niski (~12% UR) |
| grunty orne | mniej | przewaga |
| jakość gleb | słabsze, kwaśne | żyzne (czarne ziemie, brunatne) |
| klimat | chłodniejszy, krótszy okres wegetacji | cieplejszy, dłuższy |
| rzeźba i wody | doliny rzeczne, podmokłości (Biebrza, Narew) | równinna Nizina Śląska |
| dominująca produkcja | zwierzęca (bydło mleczne) | roślinna (zboża, rzepak, buraki) |
| specjalizacja | mleczarstwo (Mlekpol, Mlekovita) | zboża, warzywnictwo |
Zasada: trwałe użytki zielone = tania pasza objętościowa = opłacalny chów bydła.
Struktura użytków rolnych w Polsce
| Kategoria | Udział |
|---|---|
| grunty orne | ~74% |
| trwałe użytki zielone (łąki i pastwiska) | ~21% |
| sady | ~2,5% |
| pozostałe | ~2,5% |
| Województwo | Udział TUZ | Skutek |
|---|---|---|
| podlaskie | ~30% | chów bydła mlecznego |
| małopolskie | ~28% | chów bydła, owiec |
| Polska | ~21% | — |
| dolnośląskie | ~12% | produkcja roślinna |
| opolskie | ~11% | produkcja roślinna |
Gleby w Polsce — żyzność i plony
| Typ gleby | Skała macierzysta | Żyzność | Występowanie |
|---|---|---|---|
| czarnoziemy | lessy | bardzo wysoka | Wyżyna Lubelska, Płaskowyż Głubczycki, Proszowice |
| rędziny | wapienie, margle, gipsy | wysoka | Wyżyna Lubelska, Jura, Niecka Nidziańska |
| mady | osady rzeczne | wysoka | Żuławy, doliny Wisły i Odry |
| czarne ziemie | gliny, iły | wysoka | Kujawy, Nizina Śląska, Wielkopolska |
| gleby brunatne | gliny, lessy | średnia–dobra | wyżyny, pogórza |
| gleby płowe | gliny zwałowe | średnia | niziny, pojezierza |
| gleby bielicowe | piaski | niska | pojezierza, Nizina Mazowiecka, bory |
| gleby bagienne, torfowe | torfy | zmienna | doliny rzek, Biebrza |
Klasy bonitacyjne gruntów ornych
| Klasa | Nazwa | Udział w Polsce |
|---|---|---|
| I | najlepsze | ~0,5% |
| II | bardzo dobre | ~3% |
| IIIa, IIIb | dobre | ~22% |
| IVa, IVb | średnie | ~39% |
| V | słabe | ~22% |
| VI, VIz | najsłabsze | ~13% |
Plony pszenicy według województw (2022, dt/ha)
| Województwo | Plony | Dominujące gleby |
|---|---|---|
| opolskie | ~62 | czarne ziemie, brunatne |
| dolnośląskie | ~57 | czarne ziemie |
| lubelskie | ~50 | czarnoziemy, rędziny |
| Polska | ~48 | — |
| zachodniopomorskie | ~45 | bielicowe, płowe |
| podlaskie | ~40 | bielicowe, płowe |
| mazowieckie | ~40 | bielicowe |
Produkcja towarowa — roślinna czy zwierzęca
| Województwo | Przewaga | Przyczyna |
|---|---|---|
| podlaskie | zwierzęca (~75%) | użytki zielone, mleczarstwo |
| warmińsko-mazurskie | zwierzęca | użytki zielone |
| wielkopolskie | zwierzęca (trzoda) | baza paszowa zbożowa |
| dolnośląskie | roślinna (~70%) | żyzne gleby, ciepły klimat |
| opolskie | roślinna | żyzne gleby |
| lubelskie | roślinna | czarnoziemy, warzywa, owoce |
Punktacja CKE
- 23.1. 1 pkt — wyjaśnienie odnoszące się do różnicy w strukturze użytków rolnych: większy udział użytków zielonych (łąk i pastwisk) w podlaskim → baza paszowa → chów bydła → wyższa produkcja zwierzęca.
- 23.2. 1 pkt — wyjaśnienie odnoszące się do dwóch typów gleb i obu województw: czarnoziemy / rędziny (lubelskie) vs. gleby bielicowe / płowe na utworach polodowcowych (zachodniopomorskie).
- Razem: 2 pkt.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „produkcja rolnicza towarowa, uzytki zielone, chow bydla, plony pszenicy, czarnoziemy, redziny, gleby bielicowe" zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl