m Matura-Online.pl Rozwiązania zadań maturalnych
MGEP-R0-100-2605 • Otwarte krótkie • 2 pkt • Trudność: ★★★★☆

Zadanie 9

Matura z geografii, maj 2026, poziom rozszerzony

Wymaganie:

9.1 i 9.2. Zakres rozszerzony I.7) Zdający identyfikuje zależności przyczynowo-skutkowe, funkcjonalne i czasowe między elementami przestrzeni geograficznej; V.8) Zdający dostrzega prawidłowości w rozmieszczeniu zjawisk i procesów geologicznych na Ziemi; V.9) Zdający wyjaśnia wpływ procesów geologicznych na powstanie głównych struktur tektonicznych. Zakres podstawowy I.3) Zdający czyta i interpretuje treści różnych map; V.1) Zdający wyjaśnia wpływ ruchu płyt litosfery na genezę procesów endogenicznych.

Treść zadania

Na mapie przedstawiono wiek skał bazaltowych budujących dno oceanów.

9.1. (0–1) Wykaż związek wieku skał bazaltowych budujących dno oceanów z występowaniem ryftów.

9.2. (0–1) Dokończ zdanie. Wybierz odpowiedź A albo B oraz odpowiedź 1., 2. albo 3.

Pod dnem Morza Bałtyckiego występują skały magmowe skorupy A. oceanicznej, / B. kontynentalnej, które charakteryzują się 1. większą grubością niż skorupa ziemska na obszarze basenów oceanicznych. · 2. dominacją takich samych skał magmowych, jak na obszarze Grzbietu Śródatlantyckiego. · 3. młodszym wiekiem niż wiek skał na obszarze Grzbietu Śródatlantyckiego.

Mapa świata przedstawiająca wiek skał bazaltowych budujących dno oceanów, z barwną skalą od 0 do 280 mln lat.
Na podstawie: arkusz CKE MGEP-R0-100-2605 Oryginalny PDF CKE, str. 11

Źródło: arkusz CKE MGEP-R0-100-2605. Otwórz oryginalny PDF

Rozwiązanie

9.1.

Związek: im dalej od ryftu (grzbietu śródoceanicznego), tym starsze są skały bazaltowe budujące dno oceanów. Najmłodsze bazalty występują w osi ryftów. Według zasad oceniania CKE samo poprawne wskazanie tej zależności (np. „Wraz ze wzrostem odległości od ryftów wiek skał bazaltowych rośnie”) wystarcza do uzyskania punktu.

Dlaczego tak jest: w strefie ryftu zachodzi rozrost (spreading) dna oceanicznego. Płyty litosferyczne rozsuwają się (ruch dywergentny), a w powstającą szczelinę wypływa magma z płaszcza, która krzepnie, tworząc nową skorupę oceaniczną. Nowo powstały bazalt jest stale odsuwany od osi ryftu przez kolejne porcje magmy — dlatego skała jest tym starsza, im dalej od miejsca swojego powstania została przemieszczona.

Rozkład wieku jest przy tym w przybliżeniu symetryczny po obu stronach grzbietu — to jeden z dowodów na teorię tektoniki płyt litosferycznych.

9.2. B1

  • B — skorupa kontynentalna. Morze Bałtyckie jest morzem śródlądowym leżącym na kontynencie europejskim; pod jego dnem nie ma skorupy oceanicznej.
  • 1 — większa grubość niż skorupa ziemska pod basenami oceanicznymi. Skorupa kontynentalna jest znacznie grubsza (kilkadziesiąt km) od oceanicznej (kilka–kilkanaście km).
  • Odpowiedź 2 jest błędna, bo w skorupie kontynentalnej dominują inne skały (np. granitoidy) niż bazalty Grzbietu Śródatlantyckiego. Odpowiedź 3 jest błędna, bo skały w osi Grzbietu Śródatlantyckiego są najmłodsze (powstają współcześnie) — skały skorupy kontynentalnej pod Bałtykiem są od nich starsze.
Typowy błąd / pułapka

W 9.1 wystarczy poprawnie wykazać związek. Według zasad oceniania CKE punkt daje zarówno zdanie „Im dalej od ryftów, tym skały bazaltowe są starsze”, jak i wyjaśnienie, że w ryftach powstaje nowa skorupa, więc skały są tam najmłodsze.

Nie pisz, że skały „starzeją się w miarę oddalania". Skała nie starzeje się przez przesuwanie — ona powstała dawniej i została odsunięta. Precyzja sformułowania ma tu znaczenie.

Symetria rozkładu wieku to dowód, nie ozdoba. Pasy o tym samym wieku (i tej samej polaryzacji magnetycznej) układają się lustrzanie po obu stronach grzbietu. Interpretacja tych pasów (Vine i Matthews, 1963) była jednym z ważnych dowodów na rozrost dna oceanicznego.

W 9.2 nie myl Bałtyku z oceanem. Morze Bałtyckie leży na skorupie kontynentalnej — grubszej i zbudowanej z innych skał niż skorupa oceaniczna.

Skorupa oceaniczna jest młoda. Najstarsze dno otwartych oceanów ma ok. 180 mln lat, podczas gdy najstarsze skały kontynentalne — ok. 4 mld lat. Powód: skorupa oceaniczna jest niszczona w strefach subdukcji.

Ryft ≠ rów oceaniczny. Ryft to szczelina w osi grzbietu śródoceanicznego (granica dywergentna, powstaje skorupa); rów oceaniczny to głęboka bruzda w strefie subdukcji (granica konwergentna, skorupa jest niszczona).

Treść zadania (CKE)

Zadanie 9 — geografia 2026, poziom rozszerzony, arkusz CKE
Fragment arkusza CKE MGEP-R0-100-A-2605 — zadanie 9. Na podstawie: CKE, matura maj 2026, geografia PR Oryginalny PDF CKE, str. 11

Granice płyt litosferycznych

Typ granicyRuch płytFormyZjawiskaPrzykład
dywergentna (rozbieżna)rozsuwaniegrzbiet śródoceaniczny z ryftem, ryft kontynentalnywulkanizm bazaltowy, płytkie trzęsieniaGrzbiet Śródatlantycki, Ryft Wschodnioafrykański
konwergentna (zbieżna)zbliżanierów oceaniczny, łuk wysp, góry fałdowesubdukcja, silne trzęsienia, wulkanyRów Mariański, Andy, Himalaje
transformacyjnaprzesuwanie wzdłuż siebieuskok przesuwczysilne trzęsienia, brak wulkanizmuuskok San Andreas

Rozrost dna oceanicznego (spreading)

  1. Prądy konwekcyjne w astenosferze rozciągają litosferę.
  2. Powstaje ryft — szczelina w osi grzbietu śródoceanicznego.
  3. Magma z płaszcza wypływa i krzepnie → nowy bazalt.
  4. Nowa skorupa jest odsuwana na boki przez kolejne porcje magmy.
  5. Efekt: wiek skorupy rośnie wraz z odległością od ryftu, w przybliżeniu symetrycznie.
GrzbietTempo rozrostu
Grzbiet Śródatlantyckikilka cm/rok (wolny)
Grzbiet Wschodniopacyficznyponad 10 cm/rok (szybki)

Wiek skorupy — kontynentalna vs. oceaniczna

CechaSkorupa oceanicznaSkorupa kontynentalna
skałybazalty, gabragranity, skały osadowe i metamorficzne
grubość5–10 km30–70 km
gęstość2,9–3,0 g/cm³ (większa)2,7 g/cm³
najstarszy wiekok. 180 mln lat (otwarte oceany)ok. 4 mld lat
losniszczona w subdukcjitrwała

Skorupa oceaniczna jest ciągle wytwarzana w ryftach i pochłaniana w strefach subdukcji — dlatego dno oceanów jest znacznie młodsze od skał kontynentów.

Dowody na tektonikę płyt

DowódNa czym polega
wiek dna oceanicznegorośnie symetrycznie od ryftu — mapa z zadania
anomalie magnetycznepasy naprzemiennej polaryzacji, lustrzane po obu stronach grzbietu (Vine, Matthews 1963)
dopasowanie linii brzegowychAmeryka Płd. i Afryka pasują jak puzzle
zgodność skamieniałościMesosaurus, Glossopteris po obu stronach Atlantyku
ciągłość struktur geologicznychpasma górskie urwane na brzegach kontynentów
pomiary GPSbezpośredni pomiar ruchu płyt (cm/rok)
rozkład trzęsień i wulkanówskupione wzdłuż granic płyt

Ryft a rów oceaniczny

CechaRyft (grzbiet śródoceaniczny)Rów oceaniczny
granicadywergentnakonwergentna
procesrozrost dnasubdukcja
skorupapowstajejest niszczona
wiek skałnajmłodszestarsze
trzęsieniapłytkie, zwykle słabszepłytkie i głębokie, także bardzo silne (strefa Benioffa)
wulkanizmbazaltowy, spokojnyw pobliżu rowu (łuki wysp, łańcuchy górskie) — andezytowy, eksplozywny
głębokość2000–3000 m (grzbiet wznosi się)ok. 11 000 m (Rów Mariański)

Największe płyty litosferyczne

PłytaUwagi
pacyficznanajwiększa płyta, otoczona Ognistym Pierścieniem
euroazjatyckaobejmuje większość Europy i Azji
afrykańskarozrywana przez Ryft Wschodnioafrykański
północnoamerykańskagranica transformacyjna z pacyficzną (San Andreas)
południowoamerykańskasubdukcja płyty Nazca → Andy
indoaustralijskakolizja z euroazjatycką → Himalaje
antarktycznaotoczona głównie granicami dywergentnymi

Punktacja CKE

  • 9.1. 1 pkt — wykazanie poprawnego związku wieku skał bazaltowych budujących dno oceanów z występowaniem ryftów (np. im dalej od ryftów, tym starsze skały bazaltowe).
  • 9.2. 1 pkt — B1.
  • W obu częściach 0 pkt — odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.

Rozumiesz, jak to rozwiązać?

Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji

matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „tektonika plyt, ryft oceaniczny, wiek skorupy oceanicznej, spreading, bazalty dna oceanicznego” zrobisz samodzielnie.

Otwórz matury-online.pl