Zadanie 9
Matura z geografii, maj 2026, poziom rozszerzony
Wymaganie: IV. Litosfera — teoria tektoniki płyt litosferycznych: granice płyt (dywergentne, konwergentne, transformacyjne), rozrost dna oceanicznego, subdukcja, dowody na ruch płyt.
Treść zadania
Na mapie przedstawiono wiek skał bazaltowych budujących dno oceaniczne (barwami oznaczono przedziały wiekowe) oraz przebieg grzbietów śródoceanicznych z ryftami.
9.1. (0–1) Opisz prawidłowość dotyczącą wieku skał bazaltowych dna oceanicznego w zależności od odległości od ryftu. Uzasadnij ją, odwołując się do procesu zachodzącego w strefie ryftu.
9.2. (0–1) Dobierz do podanego procesu tektonicznego właściwy obszar oraz skutek tego procesu.
Źródło: arkusz CKE MGEP-R0-100-2605. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
9.1.
Prawidłowość: im dalej od ryftu (grzbietu śródoceanicznego), tym starsze są skały bazaltowe budujące dno oceaniczne. Najmłodsze bazalty występują bezpośrednio w osi ryftu, a najstarsze — przy krawędziach kontynentów (rowach oceanicznych).
Uzasadnienie: w strefie ryftu zachodzi rozrost (spreading) dna oceanicznego. Płyty litosferyczne rozsuwają się (ruch dywergentny), a w powstającą szczelinę wypływa magma z płaszcza, która krzepnie, tworząc nową skorupę oceaniczną. Nowo powstały bazalt jest stale odsuwany od osi ryftu przez kolejne porcje magmy — dlatego skała jest tym starsza, im dalej od miejsca swojego powstania została przemieszczona.
Rozkład wieku jest przy tym symetryczny po obu stronach grzbietu — to jeden z najmocniejszych dowodów na teorię tektoniki płyt litosferycznych.
9.2. B1
Zgodnie z kluczem CKE poprawne dobranie to obszar B i skutek 1.
Klucz wymaga i prawidłowości, i uzasadnienia. Samo „im dalej od ryftu, tym starsze skały" bez wskazania procesu spreadingu nie punktuje — trzeba napisać, że w ryfcie powstaje nowa skorupa.
Nie pisz, że skały „starzeją się w miarę oddalania". Skała nie starzeje się przez przesuwanie — ona powstała dawniej i została odsunięta. Precyzja sformułowania ma tu znaczenie.
Symetria rozkładu wieku to dowód, nie ozdoba. Pasy o tym samym wieku (i tej samej polaryzacji magnetycznej) układają się lustrzanie po obu stronach grzbietu. To odkrycie Vine'a i Matthewsa (1963) przesądziło o przyjęciu tektoniki płyt.
Skorupa oceaniczna jest młoda. Najstarsze dno oceaniczne ma ok. 180–200 mln lat (zachodni Pacyfik, wschodnia część Atlantyku przy Afryce), podczas gdy najstarsze skały kontynentalne — ponad 4 mld lat. Powód: skorupa oceaniczna jest niszczona w strefach subdukcji.
Ryft ≠ rów oceaniczny. Ryft to szczelina w osi grzbietu śródoceanicznego (granica dywergentna, powstaje skorupa); rów oceaniczny to głęboka bruzda w strefie subdukcji (granica konwergentna, skorupa jest niszczona).
Treść zadania (CKE)
Granice płyt litosferycznych
| Typ granicy | Ruch płyt | Formy | Zjawiska | Przykład |
|---|---|---|---|---|
| dywergentna (rozbieżna) | rozsuwanie | grzbiet śródoceaniczny z ryftem, ryft kontynentalny | wulkanizm bazaltowy, płytkie trzęsienia | Grzbiet Śródatlantycki, Ryft Wschodnioafrykański |
| konwergentna (zbieżna) | zbliżanie | rów oceaniczny, łuk wysp, góry fałdowe | subdukcja, silne trzęsienia, wulkany | Rów Mariański, Andy, Himalaje |
| transformacyjna | przesuwanie wzdłuż siebie | uskok przesuwczy | silne trzęsienia, brak wulkanizmu | uskok San Andreas |
Rozrost dna oceanicznego (spreading)
- Prądy konwekcyjne w astenosferze rozciągają litosferę.
- Powstaje ryft — szczelina w osi grzbietu śródoceanicznego.
- Magma z płaszcza wypływa i krzepnie → nowy bazalt.
- Nowa skorupa jest odsuwana na boki przez kolejne porcje magmy.
- Efekt: wiek skorupy rośnie wraz z odległością od ryftu, symetrycznie.
| Grzbiet | Tempo rozrostu |
|---|---|
| Grzbiet Śródatlantycki | 2–5 cm/rok (wolny) |
| Wyniesienie Wschodniopacyficzne | do 20 cm/rok (szybki) |
Wiek skorupy — kontynentalna vs. oceaniczna
| Cecha | Skorupa oceaniczna | Skorupa kontynentalna |
|---|---|---|
| skały | bazalty, gabra | granity, skały osadowe i metamorficzne |
| grubość | 5–10 km | 30–70 km |
| gęstość | 2,9–3,0 g/cm³ (większa) | 2,7 g/cm³ |
| najstarszy wiek | ok. 180–200 mln lat | ponad 4 mld lat |
| los | niszczona w subdukcji | trwała, recyklingowana powoli |
Skorupa oceaniczna jest ciągle produkowana w ryftach i pochłaniana w strefach subdukcji — cały ocean „odnawia się” w ciągu ok. 200 mln lat.
Dowody na tektonikę płyt
| Dowód | Na czym polega |
|---|---|
| wiek dna oceanicznego | rośnie symetrycznie od ryftu — mapa z zadania |
| anomalie magnetyczne | pasy naprzemiennej polaryzacji, lustrzane po obu stronach grzbietu (Vine, Matthews 1963) |
| dopasowanie linii brzegowych | Ameryka Płd. i Afryka pasują jak puzzle |
| zgodność skamieniałości | Mesosaurus, Glossopteris po obu stronach Atlantyku |
| ciągłość struktur geologicznych | pasma górskie urwane na brzegach kontynentów |
| pomiary GPS | bezpośredni pomiar ruchu płyt (cm/rok) |
| rozkład trzęsień i wulkanów | skupione wzdłuż granic płyt |
Ryft a rów oceaniczny
| Cecha | Ryft (grzbiet śródoceaniczny) | Rów oceaniczny |
|---|---|---|
| granica | dywergentna | konwergentna |
| proces | rozrost dna | subdukcja |
| skorupa | powstaje | jest niszczona |
| wiek skał | najmłodsze | najstarsze |
| trzęsienia | płytkie, słabe | głębokie, bardzo silne (strefa Benioffa) |
| wulkanizm | bazaltowy, spokojny | andezytowy, eksplozywny |
| głębokość | 2000–3000 m (grzbiet wznosi się) | do 11 034 m (Rów Mariański) |
Największe płyty litosferyczne
| Płyta | Uwagi |
|---|---|
| pacyficzna | największa oceaniczna, otoczona Ognistym Pierścieniem |
| euroazjatycka | największa kontynentalna |
| afrykańska | rozrywana przez Ryft Wschodnioafrykański |
| północnoamerykańska | granica transformacyjna z pacyficzną (San Andreas) |
| południowoamerykańska | subdukcja płyty Nazca → Andy |
| indoaustralijska | kolizja z euroazjatycką → Himalaje |
| antarktyczna | otoczona granicami dywergentnymi |
Punktacja CKE
- 9.1. 1 pkt — poprawne opisanie prawidłowości (im dalej od ryftu, tym starsze skały bazaltowe) wraz z uzasadnieniem odwołującym się do powstawania nowej skorupy oceanicznej w strefie ryftu.
- 9.2. 1 pkt — B1.
- Razem: 2 pkt.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „tektonika plyt, ryft oceaniczny, wiek skorupy oceanicznej, spreading, bazalty dna oceanicznego" zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl