Zadanie 9
Matura z geografii, maj 2026, poziom rozszerzony
Wymaganie: 9.1 i 9.2. Zakres rozszerzony I.7) Zdający identyfikuje zależności przyczynowo-skutkowe, funkcjonalne i czasowe między elementami przestrzeni geograficznej; V.8) Zdający dostrzega prawidłowości w rozmieszczeniu zjawisk i procesów geologicznych na Ziemi; V.9) Zdający wyjaśnia wpływ procesów geologicznych na powstanie głównych struktur tektonicznych.
Zakres podstawowy I.3) Zdający czyta i interpretuje treści różnych map; V.1) Zdający wyjaśnia wpływ ruchu płyt litosfery na genezę procesów endogenicznych.
Treść zadania
Na mapie przedstawiono wiek skał bazaltowych budujących dno oceanów.
9.1. (0–1) Wykaż związek wieku skał bazaltowych budujących dno oceanów z występowaniem ryftów.
9.2. (0–1) Dokończ zdanie. Wybierz odpowiedź A albo B oraz odpowiedź 1., 2. albo 3.
Pod dnem Morza Bałtyckiego występują skały magmowe skorupy A. oceanicznej, / B. kontynentalnej, które charakteryzują się 1. większą grubością niż skorupa ziemska na obszarze basenów oceanicznych. · 2. dominacją takich samych skał magmowych, jak na obszarze Grzbietu Śródatlantyckiego. · 3. młodszym wiekiem niż wiek skał na obszarze Grzbietu Śródatlantyckiego.
Źródło: arkusz CKE MGEP-R0-100-2605. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
9.1.
Związek: im dalej od ryftu (grzbietu śródoceanicznego), tym starsze są skały bazaltowe budujące dno oceanów. Najmłodsze bazalty występują w osi ryftów. Według zasad oceniania CKE samo poprawne wskazanie tej zależności (np. „Wraz ze wzrostem odległości od ryftów wiek skał bazaltowych rośnie”) wystarcza do uzyskania punktu.
Dlaczego tak jest: w strefie ryftu zachodzi rozrost (spreading) dna oceanicznego. Płyty litosferyczne rozsuwają się (ruch dywergentny), a w powstającą szczelinę wypływa magma z płaszcza, która krzepnie, tworząc nową skorupę oceaniczną. Nowo powstały bazalt jest stale odsuwany od osi ryftu przez kolejne porcje magmy — dlatego skała jest tym starsza, im dalej od miejsca swojego powstania została przemieszczona.
Rozkład wieku jest przy tym w przybliżeniu symetryczny po obu stronach grzbietu — to jeden z dowodów na teorię tektoniki płyt litosferycznych.
9.2. B1
- B — skorupa kontynentalna. Morze Bałtyckie jest morzem śródlądowym leżącym na kontynencie europejskim; pod jego dnem nie ma skorupy oceanicznej.
- 1 — większa grubość niż skorupa ziemska pod basenami oceanicznymi. Skorupa kontynentalna jest znacznie grubsza (kilkadziesiąt km) od oceanicznej (kilka–kilkanaście km).
- Odpowiedź 2 jest błędna, bo w skorupie kontynentalnej dominują inne skały (np. granitoidy) niż bazalty Grzbietu Śródatlantyckiego. Odpowiedź 3 jest błędna, bo skały w osi Grzbietu Śródatlantyckiego są najmłodsze (powstają współcześnie) — skały skorupy kontynentalnej pod Bałtykiem są od nich starsze.
W 9.1 wystarczy poprawnie wykazać związek. Według zasad oceniania CKE punkt daje zarówno zdanie „Im dalej od ryftów, tym skały bazaltowe są starsze”, jak i wyjaśnienie, że w ryftach powstaje nowa skorupa, więc skały są tam najmłodsze.
Nie pisz, że skały „starzeją się w miarę oddalania". Skała nie starzeje się przez przesuwanie — ona powstała dawniej i została odsunięta. Precyzja sformułowania ma tu znaczenie.
Symetria rozkładu wieku to dowód, nie ozdoba. Pasy o tym samym wieku (i tej samej polaryzacji magnetycznej) układają się lustrzanie po obu stronach grzbietu. Interpretacja tych pasów (Vine i Matthews, 1963) była jednym z ważnych dowodów na rozrost dna oceanicznego.
W 9.2 nie myl Bałtyku z oceanem. Morze Bałtyckie leży na skorupie kontynentalnej — grubszej i zbudowanej z innych skał niż skorupa oceaniczna.
Skorupa oceaniczna jest młoda. Najstarsze dno otwartych oceanów ma ok. 180 mln lat, podczas gdy najstarsze skały kontynentalne — ok. 4 mld lat. Powód: skorupa oceaniczna jest niszczona w strefach subdukcji.
Ryft ≠ rów oceaniczny. Ryft to szczelina w osi grzbietu śródoceanicznego (granica dywergentna, powstaje skorupa); rów oceaniczny to głęboka bruzda w strefie subdukcji (granica konwergentna, skorupa jest niszczona).
Treść zadania (CKE)
Granice płyt litosferycznych
| Typ granicy | Ruch płyt | Formy | Zjawiska | Przykład |
|---|---|---|---|---|
| dywergentna (rozbieżna) | rozsuwanie | grzbiet śródoceaniczny z ryftem, ryft kontynentalny | wulkanizm bazaltowy, płytkie trzęsienia | Grzbiet Śródatlantycki, Ryft Wschodnioafrykański |
| konwergentna (zbieżna) | zbliżanie | rów oceaniczny, łuk wysp, góry fałdowe | subdukcja, silne trzęsienia, wulkany | Rów Mariański, Andy, Himalaje |
| transformacyjna | przesuwanie wzdłuż siebie | uskok przesuwczy | silne trzęsienia, brak wulkanizmu | uskok San Andreas |
Rozrost dna oceanicznego (spreading)
- Prądy konwekcyjne w astenosferze rozciągają litosferę.
- Powstaje ryft — szczelina w osi grzbietu śródoceanicznego.
- Magma z płaszcza wypływa i krzepnie → nowy bazalt.
- Nowa skorupa jest odsuwana na boki przez kolejne porcje magmy.
- Efekt: wiek skorupy rośnie wraz z odległością od ryftu, w przybliżeniu symetrycznie.
| Grzbiet | Tempo rozrostu |
|---|---|
| Grzbiet Śródatlantycki | kilka cm/rok (wolny) |
| Grzbiet Wschodniopacyficzny | ponad 10 cm/rok (szybki) |
Wiek skorupy — kontynentalna vs. oceaniczna
| Cecha | Skorupa oceaniczna | Skorupa kontynentalna |
|---|---|---|
| skały | bazalty, gabra | granity, skały osadowe i metamorficzne |
| grubość | 5–10 km | 30–70 km |
| gęstość | 2,9–3,0 g/cm³ (większa) | 2,7 g/cm³ |
| najstarszy wiek | ok. 180 mln lat (otwarte oceany) | ok. 4 mld lat |
| los | niszczona w subdukcji | trwała |
Skorupa oceaniczna jest ciągle wytwarzana w ryftach i pochłaniana w strefach subdukcji — dlatego dno oceanów jest znacznie młodsze od skał kontynentów.
Dowody na tektonikę płyt
| Dowód | Na czym polega |
|---|---|
| wiek dna oceanicznego | rośnie symetrycznie od ryftu — mapa z zadania |
| anomalie magnetyczne | pasy naprzemiennej polaryzacji, lustrzane po obu stronach grzbietu (Vine, Matthews 1963) |
| dopasowanie linii brzegowych | Ameryka Płd. i Afryka pasują jak puzzle |
| zgodność skamieniałości | Mesosaurus, Glossopteris po obu stronach Atlantyku |
| ciągłość struktur geologicznych | pasma górskie urwane na brzegach kontynentów |
| pomiary GPS | bezpośredni pomiar ruchu płyt (cm/rok) |
| rozkład trzęsień i wulkanów | skupione wzdłuż granic płyt |
Ryft a rów oceaniczny
| Cecha | Ryft (grzbiet śródoceaniczny) | Rów oceaniczny |
|---|---|---|
| granica | dywergentna | konwergentna |
| proces | rozrost dna | subdukcja |
| skorupa | powstaje | jest niszczona |
| wiek skał | najmłodsze | starsze |
| trzęsienia | płytkie, zwykle słabsze | płytkie i głębokie, także bardzo silne (strefa Benioffa) |
| wulkanizm | bazaltowy, spokojny | w pobliżu rowu (łuki wysp, łańcuchy górskie) — andezytowy, eksplozywny |
| głębokość | 2000–3000 m (grzbiet wznosi się) | ok. 11 000 m (Rów Mariański) |
Największe płyty litosferyczne
| Płyta | Uwagi |
|---|---|
| pacyficzna | największa płyta, otoczona Ognistym Pierścieniem |
| euroazjatycka | obejmuje większość Europy i Azji |
| afrykańska | rozrywana przez Ryft Wschodnioafrykański |
| północnoamerykańska | granica transformacyjna z pacyficzną (San Andreas) |
| południowoamerykańska | subdukcja płyty Nazca → Andy |
| indoaustralijska | kolizja z euroazjatycką → Himalaje |
| antarktyczna | otoczona głównie granicami dywergentnymi |
Punktacja CKE
- 9.1. 1 pkt — wykazanie poprawnego związku wieku skał bazaltowych budujących dno oceanów z występowaniem ryftów (np. im dalej od ryftów, tym starsze skały bazaltowe).
- 9.2. 1 pkt — B1.
- W obu częściach 0 pkt — odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „tektonika plyt, ryft oceaniczny, wiek skorupy oceanicznej, spreading, bazalty dna oceanicznego” zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl