MGEP-R0-100-2605 • Otwarte krótkie • 1 pkt • Trudność: ★★★★☆

Zadanie 12

Matura z geografii, maj 2026, poziom rozszerzony

Wymaganie:

VI. Hydrosfera — wody podziemne: warstwa wodonośna, zwierciadło wód gruntowych, infiltracja, przepuszczalność skał; zanieczyszczenie wód, eutrofizacja. I. Źródła informacji geograficznej — interpretacja przekroju hydrogeologicznego.

Treść zadania

Przedstawiono przekrój hydrogeologiczny wybranego terenu (kierunek W–E, wysokości 100–130 m n.p.m.). W środkowej części przekroju znajduje się jezioro o lustrze wody na wysokości ok. 110 m n.p.m.

W profilu występują naprzemiennie (plejstocen):

piaski wodnolodowcowe — przepuszczalne,
glina zwałowa — nieprzepuszczalna.

Obszar A (zachodnia część przekroju): pod powierzchnią zalega cienka warstwa piasków z płytkim zwierciadłem wód gruntowych, pod nią warstwa gliny zwałowej, która nachyla się w kierunku przeciwnym do jeziora.

Obszar B (wschodnia część przekroju): od powierzchni terenu zalega miąższa warstwa piasków wodnolodowcowych, sięgająca do zwierciadła wód gruntowych na poziomie lustra jeziora — bez warstwy gliny pośrodku.

W obszarach A i B prowadzona jest uprawa roślin z intensywnym nawożeniem, które może przyczyniać się do eutrofizacji wód powierzchniowych.

Polecenie (0–1). Rozstrzygnij, który obszar rolniczy — A czy B — ma większy wpływ na jakość wody w jeziorze. Uzasadnij wybór.

Źródło: arkusz CKE MGEP-R0-100-2605. Otwórz oryginalny PDF

Rozwiązanie

Obszar: B

Uzasadnienie:

W obszarze B od powierzchni terenu aż do zwierciadła wód gruntowych zalegają wyłącznie przepuszczalne piaski wodnolodowcowe. Substancje biogenne z nawozów (azotany i fosforany) rozpuszczone w wodzie opadowej swobodnie infiltrują w głąb, docierają do warstwy wodonośnej, a ta — leżąca na poziomie lustra jeziora — bezpośrednio zasila jezioro. Zanieczyszczenia trafiają więc do jeziora najkrótszą drogą.

W obszarze A pod cienką warstwą piasków zalega nieprzepuszczalna glina zwałowa, która:

blokuje pionową infiltrację zanieczyszczeń w głąb profilu,
jest nachylona w kierunku przeciwnym do jeziora, więc płytkie wody gruntowe wraz z zanieczyszczeniami spływają po jej powierzchni od jeziora, a nie ku niemu.

Wniosek: to obszar B ma większy wpływ na jakość wody w jeziorze.

Typowy błąd / pułapka

Odległość od jeziora nie decyduje. Oba obszary sąsiadują z jeziorem — rozstrzyga budowa geologiczna, nie bliskość. Uzasadnienie w stylu „bo B leży bliżej jeziora" nie punktuje (a na przekroju nie jest nawet prawdziwe).

Klucz wymaga rozstrzygnięcia I uzasadnienia łącznie za 1 punkt. Samo „obszar B" bez uzasadnienia = 0 pkt. Zadanie nie ma punktacji częściowej.

Nachylenie warstwy nieprzepuszczalnej wyznacza kierunek spływu. Wody gruntowe płyną po stropie warstwy nieprzepuszczalnej, zgodnie z jej nachyleniem — jak po zjeżdżalni. To najczęstszy błąd w zadaniach z przekroju hydrogeologicznego.

Glina zwałowa ≠ „nic nie przepuszcza nigdy". Przepuszcza, ale bardzo wolno ( $k$ rzędu $1 0^{- 8} m/s$ wobec $1 0^{- 4} m/s$ dla piasków) — w skali zadania traktujemy ją jako barierę.

Eutrofizacja to skutek biogenów, nie „zanieczyszczeń" ogólnie. Warto nazwać sprawcę: azotany ( $NO_{3}^{-}$ ) i fosforany ( $PO_{4}^{3 -}$ ) z nawozów mineralnych i obornika.

Czytaj legendę przekroju. Barwa i sygnatura rozstrzygają, która warstwa jest przepuszczalna. Kropki = piaski (przepuszczalne), symbole otoczaków = glina zwałowa (nieprzepuszczalna).

Treść zadania (CKE)

Zadanie 12 — geografia 2026, poziom rozszerzony, arkusz CKE — Fragment arkusza CKE MGEP-R0-100-A-2605 — zadanie 12. Na podstawie: CKE, matura maj 2026, geografia PR Oryginalny PDF CKE

Porównanie obszarów A i B

Cecha	Obszar A	Obszar B
warstwa przypowierzchniowa	cienkie piaski	miąższe piaski
warstwa pod nią	glina zwałowa (nieprzepuszczalna)	brak bariery — piaski do zwierciadła wód
pionowa infiltracja do warstwy wodonośnej	zablokowana	swobodna
nachylenie stropu gliny	przeciwne do jeziora	—
kierunek spływu wód gruntowych	od jeziora	do jeziora
wpływ na jakość wody w jeziorze	mniejszy	większy ✔

Przepuszczalność skał

Skała	Współczynnik filtracji $k$ , m/s	Ocena
żwir	$1 0^{- 1}$ – $1 0^{- 3}$	bardzo przepuszczalna
piasek	$1 0^{- 3}$ – $1 0^{- 5}$	przepuszczalna
piasek gliniasty	$1 0^{- 5}$ – $1 0^{- 7}$	słabo przepuszczalna
glina zwałowa	$1 0^{- 7}$ – $1 0^{- 9}$	praktycznie nieprzepuszczalna
ił	poniżej $1 0^{- 9}$	nieprzepuszczalna

Strefy wód podziemnych

Strefa	Opis
strefa aeracji (napowietrzania)	pory wypełnione powietrzem i wodą, nad zwierciadłem
zwierciadło wód gruntowych	górna granica strefy nasycenia
strefa saturacji (nasycenia)	pory wypełnione całkowicie wodą
warstwa wodonośna	przepuszczalna warstwa nasycona wodą
warstwa nieprzepuszczalna	podłoże warstwy wodonośnej — glina, ił

Rodzaje wód podziemnych

Typ	Położenie	Podatność na zanieczyszczenie
wody zaskórne (przypowierzchniowe)	tuż pod powierzchnią	bardzo duża
wody gruntowe	pierwsza warstwa wodonośna, swobodne zwierciadło	duża
wody wgłębne	pod warstwą nieprzepuszczalną, napięte zwierciadło	mała
wody artezyjskie	w niecce, wypływają samoczynnie	bardzo mała
wody głębinowe	bardzo głęboko, często zmineralizowane	znikoma

Warstwa nieprzepuszczalna nad warstwą wodonośną to naturalna ochrona przed zanieczyszczeniem — dokładnie ta sytuacja występuje w obszarze A.

Eutrofizacja — mechanizm

Dopływ biogenów — azotanów ( $NO_{3}^{-}$ ) i fosforanów ( $PO_{4}^{3 -}$ ) z nawozów, ścieków, hodowli.
Zakwit glonów i sinic — gwałtowny rozwój fitoplanktonu.
Zmniejszenie przezroczystości wody — roślinność denna obumiera z braku światła.
Rozkład martwej materii przez bakterie zużywa tlen.
Deficyt tlenu (przyducha) — śnięcie ryb, warunki beztlenowe przy dnie.
Wypłycanie i zarastanie jeziora — degradacja zbiornika.

Wskaźnik	Jezioro oligotroficzne	Jezioro eutroficzne
zawartość biogenów	niska	wysoka
przezroczystość	duża (kilkanaście m)	mała (poniżej 1 m)
natlenienie przy dnie	dobre	złe
produkcja pierwotna	niska	bardzo wysoka
przykład	Hańcza, jeziora tatrzańskie	wiele jezior wielkopolskich

Ochrona wód przed zanieczyszczeniami rolniczymi

Metoda	Działanie
strefy buforowe (pasy zieleni nad wodą)	zatrzymują spływ biogenów
racjonalne nawożenie (dawki, terminy)	mniej biogenów w glebie
zakaz nawożenia zimą i na zmarzniętą glebę	nawóz nie spływa z roztopami
międzyplony	wiążą azot, ograniczają wymywanie
bezpieczne zbiorniki na gnojowicę	brak wycieków
program azotanowy (dyrektywa azotanowa UE)	obowiązkowe limity nawożenia

Punktacja CKE

1 pkt — poprawne rozstrzygnięcie (obszar B) i poprawne uzasadnienie (przenikanie biogenów przez przepuszczalne piaski do warstwy wodonośnej zasilającej jezioro albo odwrotny — od jeziora — kierunek spływu wód w obszarze A ze względu na układ gliny zwałowej).
0 pkt — samo rozstrzygnięcie bez uzasadnienia.
Razem: 1 pkt.

Rozumiesz, jak to rozwiązać?

Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji

matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „przekroj hydrogeologiczny, wody gruntowe, warstwa wodonosna, glina zwalowa, infiltracja, eutrofizacja" zrobisz samodzielnie.

Otwórz matury-online.pl