Zadanie 16
Matura z geografii, maj 2026, poziom rozszerzony
Wymaganie: Zakres rozszerzony I.7) Zdający identyfikuje zależności przyczynowo-skutkowe, funkcjonalne i czasowe między elementami przestrzeni geograficznej.
Zakres podstawowy VI.4) Zdający wyjaśnia zależności między klimatem, występowaniem typów gleb i formacji roślinnych w układzie strefowym.
Treść zadania
Przedstawiono wybrane strefowe formacje roślinne.
- Fotografia A — wykonana w Etiopii: rozległa trawiasta równina z pojedynczymi, luźno rozrzuconymi akacjami o parasolowatych koronach — sawanna.
- Fotografia B — wykonana w stanie Alaska: bezdrzewna równina pokryta niską roślinnością krzewinkową w jesiennych, czerwonych barwach, w tle ośnieżone góry — tundra.
Polecenie (0–2). Uzupełnij zdania. Wpisz w luki właściwe określenia wybrane spośród podanych w nawiasach.
Większą wartością szerokości geograficznej charakteryzuje się obszar przedstawiony na fotografii (A / B) … .
Pory roku wynikające z rozkładu opadów atmosferycznych warunkują występowanie strefowej formacji roślinnej przedstawionej na fotografii (A / B) … .
W porównaniu z obszarem występowania stepów w klimacie umiarkowanym ciepłym, gleby strefowe obszarów przedstawionych na obu fotografiach charakteryzują się poziomem próchnicznym o (mniejszej / większej) … miąższości.
Źródło: arkusz CKE MGEP-R0-100-2605. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
1. B
Fotografia B to tundra ze stanu Alaska, który leży w wysokich szerokościach geograficznych (ok. 55–71°N). Fotografia A to sawanna w Etiopii, położonej między ok. 3°N a 15°N. Większa wartość szerokości geograficznej dotyczy więc obszaru B.
2. A
W strefie sawann (klimat podrównikowy) temperatura jest wysoka i wyrównana przez cały rok, a rytm przyrody wyznaczają pora deszczowa i pora sucha. To rozkład opadów, a nie temperatura, decyduje o wegetacji: w porze deszczowej trawy bujnie rosną, w porze suchej usychają, a drzewa zrzucają liście.
W tundrze (klimat subpolarny) pory roku wynikają z temperatury i oświetlenia — krótkie, chłodne lato i długa, mroźna zima.
3. mniejszej
Gleby strefowe sawann (gleby czerwone, ferralitowe) i tundry (gleby tundrowe glejowe) mają cieńszy poziom próchniczny niż czarnoziemy stepowe:
- w tundrze — niska temperatura hamuje rozkład materii organicznej, a wieloletnia zmarzlina ogranicza głębokość profilu glebowego; próchnica gromadzi się w cienkiej warstwie, często w postaci torfu;
- na sawannie — wysoka temperatura i wilgoć w porze deszczowej powodują bardzo szybką mineralizację materii organicznej i wymywanie składników w głąb (laterytyzacja), więc próchnica nie zdąża się nagromadzić;
- w stepie — umiarkowana temperatura, obfitość szczątków traw i niedobór opadów ograniczający wymywanie tworzą bardzo gruby poziom próchniczny (czarnoziemy, często kilkadziesiąt cm, miejscami ponad 1 m).
„Większa wartość szerokości geograficznej" to większa liczba stopni, niezależnie od półkuli. Obie fotografie pochodzą z półkuli północnej, więc porównujemy wprost: Alaska (ok. 55–71°N) > Etiopia (ok. 3–15°N).
Sawanna to strefa dwóch pór roku wyznaczonych przez opady. W klimacie podrównikowym temperatura jest wysoka i wyrównana — to opady dyktują rytm wegetacji. W tundrze rytm dyktuje temperatura.
Czarnoziemy stepowe mają bardzo gruby poziom próchniczny. To jedne z najżyźniejszych gleb — dlatego obszary czarnoziemów (np. na Ukrainie, w preriach Ameryki Północnej) są ważnymi rejonami upraw zbóż.
Paradoks sawanny i lasu równikowego: bujna roślinność ≠ żyzna gleba. W gorącym i wilgotnym klimacie materia organiczna mineralizuje się błyskawicznie, a składniki są wymywane w głąb profilu. Gleby ferralitowe są ubogie — większość składników odżywczych jest zgromadzona w żywej biomasie, nie w glebie.
W tundrze cienki poziom próchniczny wynika przede wszystkim z zimna. Rozkład jest tak wolny, że szczątki gromadzą się jako torf — ale poziom próchniczny właściwej gleby pozostaje cienki, bo zmarzlina ogranicza profil.
Zadanie mówi o „obu fotografiach" łącznie. Odpowiedź musi być prawdziwa jednocześnie dla tundry i dla sawanny — i jest: obie mają cieńszą próchnicę niż czarnoziem.
Treść zadania (CKE)
Strefy roślinne i gleby od równika do bieguna
| Strefa roślinna | Klimat | Szerokość geogr. | Gleba strefowa | Poziom próchniczny |
|---|---|---|---|---|
| wilgotny las równikowy | równikowy wybitnie wilgotny | 0–5° | czerwonożółte ferralitowe | bardzo cienki, gleba uboga |
| sawanna | podrównikowy | 5–20° | czerwone, czerwonobure | cienki |
| pustynia | zwrotnikowy suchy | 20–30° | inicjalne, szarozjemy | znikomy |
| roślinność twardolistna | podzwrotnikowy śródziemnomorski | 30–40° | cynamonowe | średni |
| step, preria | umiarkowany ciepły suchy | 40–50° | czarnoziemy | bardzo gruby — miejscami ponad 1 m |
| las liściasty i mieszany | umiarkowany ciepły wilgotny | 45–55° | gleby brunatne, płowe | średni |
| tajga | umiarkowany chłodny | 55–65° | bielicowe | cienki, kwaśny |
| tundra | subpolarny | 65–75° | tundrowe glejowe, torfowe | cienki, zmarzlina w podłożu |
| pustynia lodowa | polarny | powyżej 75° | brak gleby | brak |
Sawanna a tundra
| Cecha | A — sawanna (Etiopia) | B — tundra (Alaska) |
|---|---|---|
| szerokość geograficzna (cały kraj / stan) | ok. 3–15°N | ok. 55–71°N |
| klimat | podrównikowy | subpolarny |
| średnia temperatura roczna | 20–28 °C | −10…0 °C |
| co wyznacza pory roku | rozkład opadów ✔ | temperatura i oświetlenie |
| pory roku | deszczowa i sucha | krótkie lato, długa zima |
| roślinność | trawy + akacje, baobaby | mchy, porosty, krzewinki, karłowate brzozy i wierzby |
| drzewa | pojedyncze, parasolowate | brak (poza doliną rzek) |
| okres wegetacyjny | długi, przerywany porą suchą | bardzo krótki |
| gleba | czerwona, ferralitowa | glejowa, torfowa |
| ograniczenie | niedobór wody w porze suchej | niska temperatura, zmarzlina |
Miąższość poziomu próchnicznego — dlaczego czarnoziem wygrywa
| Warunek | Step (czarnoziem) | Sawanna | Tundra |
|---|---|---|---|
| dopływ materii organicznej | duży (gęste trawy, korzenie) | duży | mały |
| tempo rozkładu | umiarkowane ✔ | bardzo szybkie | bardzo wolne |
| wymywanie składników | słabe (mało opadów) | silne (ulewy) | słabe |
| temperatura | umiarkowana | wysoka | niska |
| przeszkody w profilu | brak | laterytyzacja | zmarzlina |
| efekt | gruby poziom próchniczny | cienki | cienki |
Reguła: poziom próchniczny jest najgrubszy tam, gdzie dopływ materii organicznej jest duży, a rozkład i wymywanie umiarkowane — czyli w klimacie umiarkowanym ciepłym suchym.
Poziomy genetyczne gleby
| Poziom | Nazwa | Opis |
|---|---|---|
| O | ściółka | nierozłożone szczątki organiczne |
| A | próchniczny (humusowy) | ciemny, najżyźniejszy, mieszanina humusu i minerałów |
| E | wymywania (eluwialny) | jasny, zubożony — typowy dla bielic |
| B | wmywania (iluwialny) | wzbogacony w wymyte składniki, rudawy |
| C | skała macierzysta | zwietrzelina |
| R | podłoże | lita skała |
Gleby strefowe a niestrefowe
| Grupa | Czynnik decydujący | Przykłady |
|---|---|---|
| strefowe | klimat i roślinność | czarnoziemy, bielice, gleby brunatne, ferralitowe, tundrowe |
| śródstrefowe (astrefowe) | skała macierzysta, woda | rędziny (wapień), mady (rzeka), gleby bagienne |
| inicjalne | świeży materiał | gleby wydmowe, litosole |
W Polsce dominują gleby brunatne i płowe oraz bielicowe i rdzawe; czarnoziemy występują tylko lokalnie (Wyżyna Lubelska, Płaskowyż Głubczycki, okolice Proszowic).
Punktacja CKE
- 2 pkt — trzy poprawne odpowiedzi: B, A, mniejszej.
- 1 pkt — dwie poprawne odpowiedzi.
- 0 pkt — odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „strefowe formacje roslinne, sawanna, tundra, gleby strefowe, czarnoziemy, poziom prochniczny” zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl