Zadanie 4
Matura z geografii, maj 2026, poziom rozszerzony
Wymaganie: IV. Litosfera — procesy zewnętrzne kształtujące powierzchnię Ziemi: wietrzenie fizyczne (mrozowe, insolacyjne), chemiczne (krasowienie) i biologiczne; erozja: korazja, abrazja, egzaracja. Formy skalne i ich geneza.
Treść zadania
Na fotografii przedstawiono formę skalną w pobliżu szczytu Malinowskiej Skały (pole D4), wyrzeźbioną w zlepieńcach z otoczaków granitowych o spoiwie kwarcowym.
Procesowi rzeźbotwórczemu, który przyczynił się do powstania tej formy, sprzyjają wahania temperatury wokół 0 °C.
Polecenie (0–2). Rozstrzygnij, który proces spośród podanych przyczynił się do powstania formy skalnej. Wyjaśnij przebieg tego procesu w powyższych warunkach termicznych.
Źródło: arkusz CKE MGEP-R0-100-2605. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
Proces: wietrzenie mrozowe.
Wyjaśnienie: woda opadowa (lub roztopowa) wnika w szczeliny skalne. Gdy temperatura spada poniżej 0 °C, woda zamarza i zwiększa swoją objętość o około 9%. Powstające ciśnienie rozsadza skałę od wewnątrz, poszerzając szczeliny.
Przy wzroście temperatury powyżej 0 °C lód topnieje, woda wnika jeszcze głębiej w poszerzoną szczelinę — i cykl się powtarza. Wielokrotne zamarzanie i rozmarzanie prowadzi do stopniowego rozkruszenia skały i odspajania jej fragmentów, co rzeźbi charakterystyczne formy skalne.
Dlatego proces ten jest najintensywniejszy tam, gdzie temperatura często przekracza 0 °C w obie strony — czyli na dużych wysokościach w klimacie umiarkowanym, wiosną i jesienią.
Dlaczego pozostałe procesy odpadają:
| Proces | Na czym polega | Dlaczego nie tutaj |
|---|---|---|
| korazja | ścieranie skał przez ziarna niesione wiatrem | wymaga suchego klimatu i obfitości piasku; w Beskidach nie występuje |
| krasowienie | rozpuszczanie skał węglanowych przez wodę z | zlepieniec o spoiwie kwarcowym nie jest rozpuszczalny |
| wietrzenie insolacyjne | pękanie skał wskutek dużych dobowych amplitud temperatury | typowe dla pustyń; nie ma związku z przejściem przez 0 °C |
| wietrzenie mrozowe | rozsadzanie przez zamarzającą wodę | ✔ zależy wprost od wahań wokół 0 °C |
Wskazówka „wahania temperatury wokół 0 °C" jest kluczem do zadania. Tylko wietrzenie mrozowe jest bezpośrednio związane z przechodzeniem temperatury przez punkt zamarzania wody.
Nie myl wietrzenia mrozowego z insolacyjnym. Oba to wietrzenie fizyczne, ale:
- mrozowe — czynnikiem jest zamarzająca woda, warunek: wahania wokół 0 °C,
- insolacyjne — czynnikiem są naprężenia termiczne w samej skale, warunek: duże amplitudy dobowe (pustynie).
Spoiwo kwarcowe wyklucza krasowienie. Krasowieniu ulegają wyłącznie skały rozpuszczalne: wapienie, dolomity, gips, sól kamienna. Kwarc () jest praktycznie nierozpuszczalny w wodzie.
Samo wskazanie procesu daje tylko 1 punkt. Drugi punkt wymaga wyjaśnienia mechanizmu — trzeba napisać o zamarzaniu wody w szczelinach i rozsadzaniu skały.
Kluczowa fizyka: woda zwiększa objętość przy zamarzaniu. To wyjątek wśród substancji — lód jest mniej gęsty od wody ciekłej (0,92 g/cm³ wobec 1,00 g/cm³). Bez tej właściwości wietrzenie mrozowe by nie działało.
Nie pisz „woda zamarza i kruszy skałę" bez wskazania szczelin. Rozsadzanie działa tylko wtedy, gdy woda jest zamknięta w szczelinie — na otwartej powierzchni lód po prostu narasta.
Treść zadania (CKE)
Rodzaje wietrzenia
| Typ | Podtyp | Mechanizm | Gdzie dominuje |
|---|---|---|---|
| fizyczne | mrozowe | zamarzająca woda rozsadza szczeliny | klimat umiarkowany chłodny, góry, obszary okołobiegunowe |
| insolacyjne (termiczne) | naprężenia z dużych amplitud dobowych | pustynie gorące | |
| solne | krystalizacja soli w porach | pustynie, wybrzeża | |
| odprężeniowe | usunięcie nadkładu → pękanie skały | obszary dawnego zlodowacenia | |
| chemiczne | krasowienie | rozpuszczanie skał węglanowych | klimat wilgotny, skały wapienne |
| hydratacja, utlenianie, hydroliza | reakcje chemiczne z wodą i tlenem | klimat wilgotny ciepły | |
| biologiczne | mechaniczne i chemiczne | korzenie, kwasy organiczne, porosty | wszędzie, gdzie jest życie |
Wietrzenie mrozowe — mechanizm krok po kroku
- Woda wnika w szczeliny skalne (opadowa, roztopowa, kondensacyjna).
- Temperatura spada poniżej 0 °C — woda zamarza.
- Lód zwiększa objętość o ok. 9% — powstaje ciśnienie rozsadzające skałę.
- Temperatura rośnie powyżej 0 °C — lód topnieje, woda wnika głębiej.
- Cykl się powtarza — szczelina się poszerza, aż fragment skały odpada.
Warunek intensywności: duża liczba przejść przez 0 °C w ciągu roku. W polskich górach to wiosna i jesień — nie mroźna zima ani ciepłe lato.
Formy powstałe przez wietrzenie mrozowe
| Forma | Opis | Gdzie w Polsce |
|---|---|---|
| gołoborza | rumowiska ostrokrawędzistych bloków | Łysogóry (Góry Świętokrzyskie) |
| rumowiska (gruzowiska) skalne | zwietrzelina u podnóża ścian | Tatry, Karkonosze |
| ostańce, baszty, grzyby skalne | izolowane wychodnie odporniejszych skał | Beskidy, Góry Stołowe |
| żleby, rynny | wyżłobienia w stokach | Tatry |
| grunty strukturalne | wielokąty, pierścienie kamieni | obszary peryglacjalne |
Skały fliszu karpackiego
| Skała | Skład | Odporność |
|---|---|---|
| piaskowce | ziarna kwarcu ze spoiwem | duża — budują grzbiety i szczyty |
| zlepieńce | otoczaki ze spoiwem | duża |
| łupki | drobnoziarniste | mała — tworzą obniżenia i doliny |
| margle | wapienno-ilaste | średnia |
Naprzemienne warstwy odpornych piaskowców i miękkich łupków to definicja fliszu. Odporne ławice tworzą wychodnie skalne na grzbietach — dokładnie takie jak na fotografii z Malinowskiej Skały.
Cztery procesy z zadania — porównanie
| Proces | Czynnik | Warunek | Typ |
|---|---|---|---|
| korazja | wiatr z ziarnami piasku | klimat suchy | erozja |
| krasowienie | woda z | skały węglanowe | wietrzenie chemiczne |
| wietrzenie insolacyjne | nagrzewanie i ochładzanie | duże amplitudy dobowe | wietrzenie fizyczne |
| wietrzenie mrozowe | zamarzająca woda | wahania wokół 0 °C | wietrzenie fizyczne |
Wietrzenie a erozja
| Pojęcie | Definicja | Czy przemieszcza materiał? |
|---|---|---|
| wietrzenie | rozpad skały w miejscu | nie |
| erozja | żłobienie i transport materiału | tak |
| denudacja | wietrzenie + transport zwietrzeliny ze stoków | tak |
Wietrzenie przygotowuje materiał, erozja go zabiera. Oba procesy razem tworzą rzeźbę denudacyjną gór niskich i średnich.
Punktacja CKE
- 2 pkt — poprawne rozstrzygnięcie (wietrzenie mrozowe) oraz wyjaśnienie przebiegu procesu w opisanych warunkach termicznych.
- 1 pkt — samo poprawne rozstrzygnięcie.
- Razem: 2 pkt.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „wietrzenie mrozowe, procesy rzezbotworcze, wietrzenie fizyczne, formy skalne, Beskid Slaski" zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl