m Matura-Online.pl Rozwiązania zadań maturalnych
MGEP-R0-100-2605 • Otwarte krótkie • 2 pkt • Trudność: ★★★☆☆

Zadanie 4

Matura z geografii, maj 2026, poziom rozszerzony

Wymaganie:

Zakres rozszerzony I.7) Zdający identyfikuje zależności przyczynowo-skutkowe, funkcjonalne i czasowe między elementami przestrzeni geograficznej; V.5) Zdający charakteryzuje zjawiska wietrzenia; XIV.2) Zdający podaje ważniejsze czynniki kształtujące wybrane krajobrazy. Zakres podstawowy V.3) Zdający charakteryzuje główne procesy zewnętrzne modelujące powierzchnię Ziemi.

Treść zadania

Na fotografii przedstawiono formę skalną w pobliżu szczytu Malinowskiej Skały (pole D4), wyrzeźbioną w zlepieńcach z otoczaków granitowych o spoiwie kwarcowym.

Procesowi rzeźbotwórczemu, który przyczynił się do powstania tej formy, sprzyjają wahania temperatury wokół 0 °C.

Polecenie (0–2). Rozstrzygnij, który proces spośród podanych przyczynił się do powstania formy skalnej. Wyjaśnij przebieg tego procesu w powyższych warunkach termicznych.

Fotografia formy skalnej w pobliżu szczytu Malinowskiej Skały, wyrzeźbionej w zlepieńcach z otoczaków granitowych.
Na podstawie: arkusz CKE MGEP-R0-100-2605 Oryginalny PDF CKE, str. 5

Źródło: arkusz CKE MGEP-R0-100-2605. Otwórz oryginalny PDF

Rozwiązanie

Proces: wietrzenie mrozowe.

Wyjaśnienie (przykładowe, zgodne z zasadami oceniania CKE): woda opadowa (lub roztopowa) wnika w szczeliny skalne. Gdy temperatura spada poniżej 0 °C, woda zamarza i zwiększa swoją objętość o około 9%. Powstające ciśnienie rozsadza skałę od wewnątrz, poszerzając szczeliny.

Przy wzroście temperatury powyżej 0 °C lód topnieje, woda wnika jeszcze głębiej w poszerzoną szczelinę — i cykl się powtarza. Wielokrotne zamarzanie i rozmarzanie prowadzi do stopniowego rozkruszenia skały i odspajania jej fragmentów, co rzeźbi charakterystyczne formy skalne.

Dlatego proces ten jest najintensywniejszy tam i wtedy, gdy temperatura często przechodzi przez 0 °C w obie strony.

Dlaczego pozostałe procesy odpadają:

Proces Na czym polega Dlaczego nie tutaj
korazja ścieranie skał przez ziarna niesione wiatrem wymaga suchego klimatu i materiału niesionego przez wiatr; nie wiąże się z wahaniami wokół 0 °C
krasowienie rozpuszczanie skał węglanowych przez wodę z zlepieniec z otoczaków granitowych o spoiwie kwarcowym praktycznie nie rozpuszcza się w wodzie
wietrzenie insolacyjne pękanie skał wskutek dużych dobowych amplitud temperatury typowe dla pustyń; nie ma związku z przejściem przez 0 °C
wietrzenie mrozowe rozsadzanie przez zamarzającą wodę ✔ zależy wprost od wahań wokół 0 °C
Typowy błąd / pułapka

Wskazówka „wahania temperatury wokół 0 °C" jest kluczem do zadania. Tylko wietrzenie mrozowe jest bezpośrednio związane z przechodzeniem temperatury przez punkt zamarzania wody.

Nie myl wietrzenia mrozowego z insolacyjnym. Oba to wietrzenie fizyczne, ale:

  • mrozowe — czynnikiem jest zamarzająca woda, warunek: wahania wokół 0 °C,
  • insolacyjne — czynnikiem są naprężenia termiczne w samej skale, warunek: duże amplitudy dobowe (pustynie).

Spoiwo kwarcowe wyklucza krasowienie. Krasowieniu ulegają wyłącznie skały rozpuszczalne: wapienie, dolomity, gips, sól kamienna. Kwarc () jest praktycznie nierozpuszczalny w wodzie.

Samo wskazanie procesu daje tylko 1 punkt. Drugi punkt wymaga wyjaśnienia mechanizmu — trzeba napisać o zamarzaniu wody w szczelinach i rozsadzaniu skały.

Kluczowa fizyka: woda zwiększa objętość przy zamarzaniu. Woda jest pod tym względem nietypowa — lód jest mniej gęsty od wody ciekłej (0,92 g/cm³ wobec 1,00 g/cm³). Bez tej właściwości wietrzenie mrozowe by nie działało.

Nie pisz „woda zamarza i kruszy skałę" bez wskazania szczelin. Rozsadzanie działa tylko wtedy, gdy woda jest zamknięta w szczelinie — na otwartej powierzchni lód po prostu narasta.

Treść zadania (CKE)

Zadanie 4 — geografia 2026, poziom rozszerzony, arkusz CKE
Fragment arkusza CKE MGEP-R0-100-A-2605 — zadanie 4. Na podstawie: CKE, matura maj 2026, geografia PR Oryginalny PDF CKE, str. 5

Rodzaje wietrzenia

TypPodtypMechanizmGdzie dominuje
fizycznemrozowezamarzająca woda rozsadza szczelinyklimat umiarkowany chłodny, góry, obszary okołobiegunowe
insolacyjne (termiczne)naprężenia z dużych amplitud dobowychpustynie gorące
solnekrystalizacja soli w porachpustynie, wybrzeża
odprężenioweusunięcie nadkładu → pękanie skałyskały odsłonięte przez erozję nadkładu
chemicznekrasowienierozpuszczanie skał węglanowychklimat wilgotny, skały wapienne
hydratacja, utlenianie, hydrolizareakcje chemiczne z wodą i tlenemklimat wilgotny ciepły
biologicznemechaniczne i chemicznekorzenie, kwasy organiczne, porostywszędzie, gdzie jest życie

Wietrzenie mrozowe — mechanizm krok po kroku

  1. Woda wnika w szczeliny skalne (opadowa, roztopowa, kondensacyjna).
  2. Temperatura spada poniżej 0 °C — woda zamarza.
  3. Lód zwiększa objętość o ok. 9% — powstaje ciśnienie rozsadzające skałę.
  4. Temperatura rośnie powyżej 0 °C — lód topnieje, woda wnika głębiej.
  5. Cykl się powtarza — szczelina się poszerza, aż fragment skały odpada.

Warunek intensywności: duża liczba przejść przez 0 °C w ciągu roku.

Formy powstałe przez wietrzenie mrozowe

FormaOpisGdzie w Polsce
gołoborzarumowiska ostrokrawędzistych blokówŁysogóry (Góry Świętokrzyskie)
rumowiska (gruzowiska) skalnezwietrzelina u podnóża ścianTatry, Karkonosze
ostańce, baszty, grzyby skalneizolowane wychodnie odporniejszych skałBeskidy, Góry Stołowe
żleby, rynnywyżłobienia w stokachTatry
grunty strukturalnewielokąty, pierścienie kamieniobszary peryglacjalne

Skały fliszu karpackiego

SkałaSkładOdporność
piaskowceziarna kwarcu ze spoiwemduża — budują grzbiety i szczyty
zlepieńceotoczaki ze spoiwemduża
łupkidrobnoziarnistemała — tworzą obniżenia i doliny
marglewapienno-ilasteśrednia

Naprzemienne warstwy odpornych piaskowców (i zlepieńców) oraz miękkich łupków to cecha fliszu. Odporne ławice tworzą wychodnie skalne na grzbietach — takie jak forma na fotografii z Malinowskiej Skały.

Cztery procesy z zadania — porównanie

ProcesCzynnikWarunekTyp
korazjawiatr z ziarnami piaskuklimat suchyerozja
krasowieniewoda z skały węglanowewietrzenie chemiczne
wietrzenie insolacyjnenagrzewanie i ochładzanieduże amplitudy dobowewietrzenie fizyczne
wietrzenie mrozowezamarzająca wodawahania wokół 0 °Cwietrzenie fizyczne

Wietrzenie a erozja

PojęcieDefinicjaCzy przemieszcza materiał?
wietrzenierozpad skały w miejscunie
erozjażłobienie i transport materiałutak
denudacjawietrzenie + transport zwietrzeliny ze stokówtak

Wietrzenie przygotowuje materiał, erozja go zabiera. Oba procesy razem tworzą rzeźbę denudacyjną gór niskich i średnich.

Punktacja CKE

  • 2 pkt — poprawne rozstrzygnięcie (wietrzenie mrozowe) oraz wyjaśnienie przebiegu procesu w opisanych warunkach termicznych.
  • 1 pkt — samo poprawne rozstrzygnięcie.
  • 0 pkt — odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.

Rozumiesz, jak to rozwiązać?

Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji

matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „geomorfologia, wietrzenie mrozowe, procesy rzeźbotwórcze, wietrzenie fizyczne, formy skalne, Beskid Śląski” zrobisz samodzielnie.

Otwórz matury-online.pl