Zadanie 25
Matura z geografii, maj 2026, poziom rozszerzony
Wymaganie: XI. Rolnictwo — główne rośliny uprawne świata i warunki ich uprawy, rośliny oleiste, używki, rolnictwo plantacyjne, wpływ kolonializmu na rozmieszczenie upraw, regiony rolnicze świata.
Treść zadania
W tabelach oznaczonych literami A–D przedstawiono zbiory czterech wybranych roślin uprawnych według państw, które były ich największymi producentami w 2019 roku.
| A | Zbiory (tys. ton) |
|---|---|
| świat | 19 464,5 |
| Hiszpania | 5 965,1 |
| Włochy | 2 194,1 |
| Maroko | 1 912,2 |
| B | Zbiory (tys. ton) |
|---|---|
| świat | 6 497,4 |
| Chiny | 2 777,2 |
| Indie | 1 390,1 |
| Kenia | 498,0 |
| C | Zbiory (tys. ton) |
|---|---|
| świat | 56 072,7 |
| Rosja | 15 379,3 |
| Ukraina | 15 254,1 |
| Argentyna | 3 825,8 |
| D | Zbiory (tys. ton) |
|---|---|
| świat | 10 035,6 |
| Brazylia | 3 009,4 |
| Wietnam | 1 684,0 |
| Kolumbia | 885,1 |
Polecenie (0–2). Uzupełnij tabelę. Wpisz obok każdego opisu nazwę rośliny oraz literę, którą oznaczono odpowiednie dane. Nazwy wybierz spośród: krzew herbaciany, kawowiec, drzewo oliwne, słonecznik.
| Opis warunków uprawy | Nazwa rośliny | Zbiory |
|---|---|---|
| Wieloletnia roślina, której uprawa pochodzi z Wyżyny Abisyńskiej, zaliczana do używek. Współcześnie jej głównymi producentami są państwa spoza Afryki, do czego przyczyniły się procesy kolonizacyjne. Uprawie sprzyjają warunki klimatyczne strefy międzyzwrotnikowej, odpowiednie wysokości n.p.m. i żyzne gleby. | … | … |
| Wieloletnia roślina oleista, której uprawa pochodzi z Bliskiego Wschodu. Uprawie sprzyjają warunki strefy klimatów podzwrotnikowych. Latem dobrze znosi wysoką temperaturę, duże nasłonecznienie oraz małą wilgotność powietrza i gleby. | … | … |
Źródło: arkusz CKE MGEP-R0-100-2605. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
| Opis | Nazwa rośliny | Zbiory |
|---|---|---|
| Wyżyna Abisyńska, używka, strefa międzyzwrotnikowa, wysokość n.p.m. | kawowiec | D |
| roślina oleista, Bliski Wschód, klimat podzwrotnikowy, susza latem | drzewo oliwne | A |
Uzasadnienie doboru:
Kawowiec = D. Trójka producentów Brazylia — Wietnam — Kolumbia to klasyczny ranking kawy: Brazylia od ponad 150 lat jest największym producentem świata (ok. 30% zbiorów), Wietnam wyrósł na drugiego producenta (odmiana robusta), Kolumbia słynie z wysokiej jakości arabiki. Zgadza się też opis: kawowiec pochodzi z Etiopii (Wyżyna Abisyńska), ale żaden kraj afrykański nie jest dziś w czołówce — plantacje przeniesiono w epoce kolonialnej do Ameryki Południowej i Azji.
Drzewo oliwne = A. Trójka Hiszpania — Włochy — Maroko to państwa basenu Morza Śródziemnego, gdzie panuje klimat podzwrotnikowy śródziemnomorski — gorące, suche lato i łagodna, wilgotna zima. Hiszpania odpowiada za ok. 30% światowych zbiorów oliwek. Oliwka pochodzi z Bliskiego Wschodu (Lewantu) i jest rośliną oleistą (oliwa z oliwek).
Pozostałe dwie tabele:
- B = krzew herbaciany — Chiny, Indie, Kenia: dokładnie trójka największych producentów herbaty. Uprawa wymaga klimatu monsunowego lub zwrotnikowego wilgotnego, stoków gór i kwaśnych gleb.
- C = słonecznik — Rosja, Ukraina, Argentyna: Rosja i Ukraina to razem ok. 55% światowej produkcji nasion słonecznika. Roślina jednoroczna, uprawiana w klimacie umiarkowanym ciepłym na czarnoziemach stepowych.
Rozpoznawaj rośliny po trójce producentów, nie po opisie. Każda z czterech tabel ma unikatowy zestaw państw:
- Hiszpania–Włochy–Maroko = oliwki,
- Chiny–Indie–Kenia = herbata,
- Rosja–Ukraina–Argentyna = słonecznik,
- Brazylia–Wietnam–Kolumbia = kawa.
Kawowiec pochodzi z Etiopii, ale Etiopia nie jest liderem produkcji. To celowo podkreślone w opisie („główni producenci spoza Afryki"). Nazwa „kawa" wywodzi się od etiopskiej prowincji Kaffa.
Oliwka to roślina oleista, nie używka. Drugi opis mówi wprost o roślinie oleistej — to wyklucza kawę i herbatę (obie są używkami) i zostawia oliwkę oraz słonecznik. Rozstrzyga „wieloletnia" (słonecznik jest jednoroczny) i „Bliski Wschód".
Wysokość n.p.m. to sygnatura kawy. Arabika rośnie najlepiej na 1000–2000 m n.p.m. — stąd znaczenie gór w Kolumbii, Etiopii i Brazylii. Ta wskazówka pojawia się w opisie i jest niemal jednoznaczna.
Klucz przyznaje 1 pkt za jedną poprawną kolumnę. Same nazwy roślin albo same litery — bez pełnych par — dają punkt. Warto wypełnić całą tabelę.
Nie myl zbiorów oliwek ze zbiorami oliwy. Tabela A podaje oliwki (19,5 mln t); światowa produkcja oliwy to tylko ok. 3 mln t — z ok. 5 kg oliwek uzyskuje się 1 litr oliwy.
Treść zadania (CKE)
Rozszyfrowanie czterech tabel
| Litera | Roślina | Trójka producentów | Zbiory świata |
|---|---|---|---|
| A | drzewo oliwne | Hiszpania, Włochy, Maroko | 19 464,5 tys. t |
| B | krzew herbaciany | Chiny, Indie, Kenia | 6 497,4 tys. t |
| C | słonecznik | Rosja, Ukraina, Argentyna | 56 072,7 tys. t |
| D | kawowiec | Brazylia, Wietnam, Kolumbia | 10 035,6 tys. t |
Porównanie czterech roślin
| Cecha | Kawowiec | Drzewo oliwne | Krzew herbaciany | Słonecznik |
|---|---|---|---|---|
| cykl życia | wieloletni | wieloletni (do 1000 lat!) | wieloletni | jednoroczny |
| kategoria | używka | roślina oleista | używka | roślina oleista |
| pochodzenie | Etiopia (Wyż. Abisyńska) | Bliski Wschód (Lewant) | Chiny / Assam | Ameryka Północna |
| strefa klimatyczna | międzyzwrotnikowa | podzwrotnikowa śródziemnomorska | zwrotnikowa i podzwrotnikowa wilgotna | umiarkowana ciepła |
| temperatura | 18–25 °C | 15–25 °C, znosi upały | 18–30 °C | 20–25 °C |
| opady | 1500–2000 mm | 400–700 mm (znosi suszę) | ponad 1500 mm | 500–700 mm |
| wysokość n.p.m. | 1000–2000 m (arabika) | 0–800 m | 500–2000 m (stoki) | niziny |
| gleby | żyzne, wulkaniczne | ubogie, kamieniste | kwaśne, przepuszczalne | czarnoziemy |
| produkt | ziarna kawy | oliwa z oliwek | liście herbaty | olej słonecznikowy |
Najwięksi producenci kawy (2023)
| Miejsce | Państwo | Udział | Odmiana |
|---|---|---|---|
| 1 | Brazylia | ~30% | arabika + robusta |
| 2 | Wietnam | ~17% | robusta |
| 3 | Kolumbia | ~8% | arabika |
| 4 | Indonezja | ~7% | robusta |
| 5 | Etiopia | ~5% | arabika (ojczyzna kawy) |
Paradoks kolonialny: kawa pochodzi z Etiopii, ale plantacje założono w koloniach Ameryki Południowej i Azji Południowo-Wschodniej. Podobnie kakao (Ameryka Środkowa → dziś Wybrzeże Kości Słoniowej i Ghana) i kauczukowiec (Amazonia → dziś Tajlandia, Indonezja, Malezja).
Arabika a robusta
| Cecha | Arabika | Robusta |
|---|---|---|
| udział w produkcji | ~60% | ~40% |
| wysokość uprawy | 1000–2000 m n.p.m. | 0–800 m n.p.m. |
| zawartość kofeiny | 1,2–1,5% | 2,2–2,7% |
| smak | łagodny, kwaskowy, aromatyczny | gorzki, mocny |
| odporność na choroby | niska | wysoka |
| cena | wyższa | niższa |
| główni producenci | Brazylia, Kolumbia, Etiopia | Wietnam, Indonezja |
Basen Morza Śródziemnego — uprawy
| Uprawa | Główni producenci |
|---|---|
| oliwki | Hiszpania, Włochy, Grecja, Turcja, Maroko, Tunezja |
| winorośl | Włochy, Francja, Hiszpania |
| cytrusy | Hiszpania, Włochy, Turcja, Egipt |
| figi, migdały | Turcja, Hiszpania, Maroko |
Klimat śródziemnomorski: gorące i suche lato (25–30 °C, opady poniżej 30 mm/mies.), łagodna i wilgotna zima (5–12 °C). Rośliny są przystosowane do suszy letniej: twarde, woskowane liście, głębokie korzenie, drobne blaszki liściowe.
Słonecznik — czarnoziemy stepowe
| Państwo | Produkcja nasion (mln t) |
|---|---|
| Rosja | ~17 |
| Ukraina | ~13 |
| Argentyna | ~4 |
| Chiny | ~3 |
| Rumunia | ~3 |
| Polska | ~0,15 |
Rosja i Ukraina razem odpowiadają za ok. 55% światowej produkcji — stąd światowy skok cen oleju słonecznikowego po rosyjskiej inwazji w 2022 r.
Herbata — warunki uprawy
| Wymaganie | Wartość |
|---|---|
| temperatura | 18–30 °C, bez mrozów |
| opady | ponad 1500 mm, równomiernie |
| rzeźba | stoki górskie — dobry drenaż |
| gleby | kwaśne (pH 4,5–5,5), przepuszczalne |
| zbiór | ręczny — tylko młode listki („dwa listki i pączek”) |
| Producent | Produkcja (tys. t) |
|---|---|
| Chiny | ~2 777 |
| Indie | ~1 390 |
| Kenia | ~498 |
| Sri Lanka | ~300 |
| Turcja | ~260 |
Punktacja CKE
- 2 pkt — dwa poprawne wiersze tabeli: kawowiec — D, drzewo oliwne — A.
- 1 pkt — jeden poprawny wiersz albo jedna poprawna kolumna (same nazwy roślin albo same litery).
- Razem: 2 pkt.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „uprawy plantacyjne, kawowiec, drzewo oliwne, krzew herbaciany, slonecznik, uzywki, rosliny oleiste" zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl