Zadanie 8
Matura z geografii, maj 2026, poziom rozszerzony
Wymaganie: Zakres podstawowy II.1) Zdający charakteryzuje Ziemię jako planetę Układu Słonecznego; II.3) Zdający na podstawie zdjęć i innych materiałów źródłowych przedstawia i porównuje ciała niebieskie tworzące Układ Słoneczny.
Treść zadania
Literami A–C oznaczono fotografie wybranych ciał niebieskich w Układzie Słonecznym, położonych dalej od Słońca niż Merkury i bliżej Słońca niż pas planetoid. Ciała niebieskie przedstawiono w tej samej skali.
Polecenie (0–2). Uzupełnij zdania. Wpisz w luki właściwe określenia wybrane spośród podanych w nawiasach.
Wśród ciał niebieskich oznaczonych literami A–C (występuje / nie występuje) … ciało niebieskie, które jest zbudowane z wodoru i helu, charakteryzujące się średnią gęstością mniejszą od gęstości wody.
Maksymalna odległość od Słońca ciała niebieskiego oznaczonego literą B jest (mniejsza / większa) … niż maksymalna odległość Ziemi od Słońca.
Wyższą średnią temperaturą powierzchni niż średnia temperatura powierzchni Ziemi charakteryzuje się ciało niebieskie oznaczone literą (A / C) … .
Źródło: arkusz CKE MGEP-R0-100-2605. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
1. nie występuje
Zakres wskazany w treści — między orbitą Merkurego a pasem planetoid — obejmuje Wenus, Ziemię i Marsa (oraz Księżyc). Planety te należą do grupy ziemskiej: są zbudowane ze skał i metali, a ich gęstość jest znacznie większa niż gęstość wody (3,9–5,5 g/cm³; Księżyc — ok. 3,3 g/cm³).
Ciałem zbudowanym z wodoru i helu, o gęstości mniejszej niż woda (0,69 g/cm³), jest Saturn — planeta olbrzymia, leżąca daleko poza pasem planetoid. Wśród ciał A–C takiej planety więc nie ma.
2. większa
Na fotografii od lewej widać: A — Wenus, nieoznaczoną Ziemię, B — Księżyc (najmniejsze ciało, średnica ok. 3475 km) i C — Marsa. Księżyc krąży wokół Ziemi w odległości ok. 384 tys. km, więc w części swojej orbity jest dalej od Słońca niż Ziemia. Dlatego jego maksymalna odległość od Słońca jest większa niż maksymalna odległość Ziemi od Słońca (ok. 152 mln km).
3. A
Do wyboru są A (Wenus) i C (Mars). Wyższą średnią temperaturę powierzchni niż Ziemia (ok. +15 °C) ma Wenus — ok. +464 °C, wskutek silnego efektu cieplarnianego wywołanego atmosferą złożoną głównie z (ok. 96%). Mars jest chłodniejszy od Ziemi (ok. −65 °C).
Zakres „dalej niż Merkury, bliżej niż pas planetoid” wyklucza planety olbrzymie. To klucz do pierwszej luki: w tym przedziale są tylko ciała skaliste (Wenus, Ziemia, Księżyc, Mars), więc żadne nie jest zbudowane z wodoru i helu.
Gęstość mniejszą od wody ma spośród planet tylko Saturn. . Planety skaliste mają gęstość 3,9–5,5 g/cm³.
Wenus jest gorętsza od Merkurego, mimo że leży dalej od Słońca. Powód: gęsta atmosfera i ekstremalny efekt cieplarniany. Merkury nie ma atmosfery, więc w nocy jego temperatura spada do −180 °C.
Rozmiar na fotografii jest wskazówką. Ciała przedstawiono w tej samej skali: Wenus (A) i Ziemia są prawie jednakowe, Mars (C) jest wyraźnie mniejszy, a najmniejszy jest Księżyc (B). Nie bierz B za Marsa — Mars to C.
Księżyc a odległość od Słońca. Księżyc krąży wokół Ziemi, więc raz jest bliżej, a raz dalej od Słońca niż Ziemia. Jego największa odległość od Słońca jest więc większa niż największa odległość Ziemi od Słońca (aphelium Ziemi).
Punktacja jest stopniowana. Trzy poprawne luki = 2 pkt, dwie = 1 pkt. Warto wypełnić wszystkie, nawet przy niepewności co do jednej.
Treść zadania (CKE)
Planety Układu Słonecznego
| Planeta | Typ | Średnica, km | Gęstość, g/cm³ | Śr. odległość od Słońca, mln km | Śr. temperatura powierzchni |
|---|---|---|---|---|---|
| Merkury | ziemska | 4 879 | 5,43 | 58 | +167 °C |
| Wenus | ziemska | 12 104 | 5,24 | 108 | +464 °C |
| Ziemia | ziemska | 12 742 | 5,51 | 150 | +15 °C |
| Mars | ziemska | 6 779 | 3,93 | 228 | −65 °C |
| ← pas planetoid → | 330–480 | ||||
| Jowisz | olbrzym gazowy | 139 820 | 1,33 | 778 | −110 °C |
| Saturn | olbrzym gazowy | 116 460 | 0,69 | 1 434 | −140 °C |
| Uran | olbrzym lodowy | 50 724 | 1,27 | 2 871 | −195 °C |
| Neptun | olbrzym lodowy | 49 244 | 1,64 | 4 495 | −200 °C |
Planety grupy ziemskiej a olbrzymy
| Cecha | Grupa ziemska | Planety olbrzymie |
|---|---|---|
| skład | skały i metale | wodór i hel (gazowe), lody (lodowe) |
| gęstość | duża (3,9–5,5 g/cm³) | mała (0,69–1,64 g/cm³) |
| rozmiary | małe | bardzo duże |
| powierzchnia | stała | brak wyraźnej |
| księżyce | 0–2 | dziesiątki |
| pierścienie | brak | obecne |
| położenie | wewnątrz pasa planetoid | na zewnątrz pasa planetoid |
| tempo obrotu | wolne | szybkie |
Wenus — dlaczego jest najgorętsza
| Cecha | Wartość |
|---|---|
| skład atmosfery | 96% , 3,5% , chmury |
| ciśnienie atmosferyczne | 92 razy większe niż na Ziemi |
| średnia temperatura | +464 °C — wyższa niż na Merkurym |
| amplituda dobowa | znikoma (gęsta atmosfera wyrównuje) |
| przyczyna | ekstremalny efekt cieplarniany |
Wenus bywa nazywana „siostrą Ziemi” ze względu na podobne rozmiary i gęstość.
Peryhelium i aphelium
| Pojęcie | Definicja | Ziemia | Mars |
|---|---|---|---|
| peryhelium | punkt orbity najbliższy Słońcu | 147 mln km (początek stycznia) | 207 mln km |
| aphelium | punkt orbity najdalszy od Słońca | 152 mln km (początek lipca) | 249 mln km |
Orbity planet są elipsami (I prawo Keplera), a Słońce znajduje się w jednym z ich ognisk. Księżyc (B) krąży wokół Ziemi w odległości ok. 384 tys. km, więc jego odległość od Słońca waha się wokół odległości Ziemi.
Pas planetoid
| Cecha | Opis |
|---|---|
| położenie | między orbitami Marsa i Jowisza (2,1–3,3 j.a.) |
| największe ciało | Ceres (planeta karłowata, 940 km) |
| geneza | materia, która nie uformowała planety przez zaburzenia grawitacyjne Jowisza |
| znaczenie dla zadania | granica między planetami skalistymi a olbrzymami |
Punktacja CKE
- 2 pkt — trzy poprawne odpowiedzi: nie występuje, większa, A.
- 1 pkt — dwie poprawne odpowiedzi.
- 0 pkt — odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „Uklad Sloneczny, planety grupy ziemskiej, Wenus, Mars, gestosc planet, temperatura powierzchni” zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl