Zadanie 8
Matura z geografii, maj 2026, poziom rozszerzony
Wymaganie: II. Ziemia we Wszechświecie — Układ Słoneczny: planety grupy ziemskiej i planety olbrzymie, ich budowa, gęstość, odległości od Słońca, warunki panujące na powierzchni.
Treść zadania
Literami A–C oznaczono fotografie wybranych ciał niebieskich w Układzie Słonecznym, położonych dalej od Słońca niż Merkury i bliżej Słońca niż pas planetoid. Ciała przedstawiono w tej samej skali (A i C są znacznie większe od B).
Polecenie (0–2). Uzupełnij zdania. Wpisz w luki właściwe określenia wybrane spośród podanych w nawiasach.
Wśród ciał niebieskich oznaczonych literami A–C (występuje / nie występuje) … ciało niebieskie, które jest zbudowane z wodoru i helu, charakteryzujące się średnią gęstością mniejszą od gęstości wody.
Maksymalna odległość od Słońca ciała niebieskiego oznaczonego literą B jest (mniejsza / większa) … niż maksymalna odległość Ziemi od Słońca.
Wyższą średnią temperaturą powierzchni niż średnia temperatura powierzchni Ziemi charakteryzuje się ciało niebieskie oznaczone literą (A / C) … .
Źródło: arkusz CKE MGEP-R0-100-2605. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
1. nie występuje
Zakres wskazany w treści — między orbitą Merkurego a pasem planetoid — obejmuje Wenus, Ziemię i Marsa (oraz Księżyc). Wszystkie to planety grupy ziemskiej: zbudowane ze skał i metali, o gęstości znacznie większej niż woda (3,9–5,5 g/cm³).
Ciałem zbudowanym z wodoru i helu, o gęstości mniejszej niż woda (0,69 g/cm³), jest Saturn — planeta olbrzymia, leżąca daleko poza pasem planetoid. Wśród ciał A–C takiej planety więc nie ma.
2. większa
Ciało B jest na fotografii wyraźnie mniejsze od pozostałych — to Mars (średnica 6779 km wobec 12 104 km Wenus i 12 742 km Ziemi). Mars krąży dalej od Słońca niż Ziemia, więc jego maksymalna odległość od Słońca (aphelium) wynosi ok. 249 mln km, podczas gdy dla Ziemi to ok. 152 mln km.
3. A
Skoro B to Mars, pozostają Wenus i Ziemia. Wyższą średnią temperaturę powierzchni od Ziemi (ok. +15 °C) ma Wenus — aż ok. +464 °C, wskutek ekstremalnego efektu cieplarnianego wywołanego atmosferą z 96% . Zgodnie z kluczem to ciało oznaczono literą A.
Zakres „dalej niż Merkury, bliżej niż pas planetoid" wyklucza planety olbrzymie. To klucz do pierwszej luki: skoro w tym przedziale są tylko planety skaliste, żadna nie może być zbudowana z wodoru i helu.
Gęstość mniejsza od wody ma tylko Saturn. — teoretycznie unosiłby się na wodzie. Wszystkie planety skaliste mają gęstość 3,9–5,5 g/cm³.
Wenus jest gorętsza od Merkurego, mimo że leży dalej od Słońca. Powód: gęsta atmosfera i ekstremalny efekt cieplarniany. Merkury nie ma atmosfery, więc w nocy jego temperatura spada do −180 °C.
Rozmiar na fotografii jest wskazówką. Zadanie zaznacza, że ciała przedstawiono w tej samej skali — to pozwala odróżnić Marsa (najmniejszy) od Wenus i Ziemi (prawie identycznych).
Nie myl aphelium z peryhelium. Aphelium — punkt najdalszy od Słońca; peryhelium — najbliższy. Pytanie dotyczy odległości maksymalnej, czyli aphelium.
Punktacja jest stopniowana. Trzy poprawne luki = 2 pkt, dwie = 1 pkt. Warto wypełnić wszystkie, nawet przy niepewności co do jednej.
Treść zadania (CKE)
Planety Układu Słonecznego
| Planeta | Typ | Średnica, km | Gęstość, g/cm³ | Śr. odległość od Słońca, mln km | Śr. temperatura powierzchni |
|---|---|---|---|---|---|
| Merkury | ziemska | 4 879 | 5,43 | 58 | +167 °C |
| Wenus | ziemska | 12 104 | 5,24 | 108 | +464 °C |
| Ziemia | ziemska | 12 742 | 5,51 | 150 | +15 °C |
| Mars | ziemska | 6 779 | 3,93 | 228 | −65 °C |
| ← pas planetoid → | 330–480 | ||||
| Jowisz | olbrzym gazowy | 139 820 | 1,33 | 778 | −110 °C |
| Saturn | olbrzym gazowy | 116 460 | 0,69 | 1 434 | −140 °C |
| Uran | olbrzym lodowy | 50 724 | 1,27 | 2 871 | −195 °C |
| Neptun | olbrzym lodowy | 49 244 | 1,64 | 4 495 | −200 °C |
Planety grupy ziemskiej a olbrzymy
| Cecha | Grupa ziemska | Planety olbrzymie |
|---|---|---|
| skład | skały i metale | wodór i hel (gazowe), lody (lodowe) |
| gęstość | duża (3,9–5,5 g/cm³) | mała (0,69–1,64 g/cm³) |
| rozmiary | małe | bardzo duże |
| powierzchnia | stała | brak wyraźnej |
| księżyce | 0–2 | dziesiątki |
| pierścienie | brak | obecne |
| położenie | wewnątrz pasa planetoid | na zewnątrz pasa planetoid |
| tempo obrotu | wolne | szybkie |
Wenus — dlaczego jest najgorętsza
| Cecha | Wartość |
|---|---|
| skład atmosfery | 96% , 3,5% , chmury |
| ciśnienie atmosferyczne | 92 razy większe niż na Ziemi |
| średnia temperatura | +464 °C — wyższa niż na Merkurym |
| amplituda dobowa | znikoma (gęsta atmosfera wyrównuje) |
| przyczyna | ekstremalny efekt cieplarniany |
Wenus jest modelowym ostrzeżeniem przed niekontrolowanym efektem cieplarnianym — bywa nazywana „siostrą Ziemi” ze względu na niemal identyczne rozmiary i gęstość.
Peryhelium i aphelium
| Pojęcie | Definicja | Ziemia | Mars |
|---|---|---|---|
| peryhelium | punkt orbity najbliższy Słońcu | 147 mln km (ok. 3 I) | 207 mln km |
| aphelium | punkt orbity najdalszy od Słońca | 152 mln km (ok. 4 VII) | 249 mln km |
Orbity planet są elipsami (I prawo Keplera), a Słońce znajduje się w jednym z ich ognisk.
Pas planetoid
| Cecha | Opis |
|---|---|
| położenie | między orbitami Marsa i Jowisza (2,1–3,3 j.a.) |
| największe ciało | Ceres (planeta karłowata, 940 km) |
| geneza | materia, która nie uformowała planety przez zaburzenia grawitacyjne Jowisza |
| znaczenie dla zadania | granica między planetami skalistymi a olbrzymami |
Punktacja CKE
- 2 pkt — trzy poprawne odpowiedzi: nie występuje, większa, A.
- 1 pkt — dwie poprawne odpowiedzi.
- Razem: 2 pkt.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „Uklad Sloneczny, planety grupy ziemskiej, Wenus, Mars, gestosc planet, temperatura powierzchni" zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl