Zadanie 21
Matura z geografii, maj 2026, poziom rozszerzony
Wymaganie: X. Ludność i urbanizacja — rozmieszczenie ludności w Polsce, przyrost naturalny i urodzenia, poziom urbanizacji województw, zróżnicowanie regionalne. I. Źródła informacji geograficznej — odczytywanie i interpretacja kartodiagramów.
Treść zadania
Na mapie Polski przedstawiono liczbę urodzeń żywych w 2022 roku według województw, w podziale na urodzenia w miastach i urodzenia na wsi (kartodiagram: wielkość koła = liczba urodzeń, podział koła = struktura miasto/wieś).
Z mapy wynika, że:
- w województwie śląskim urodzeń było znacznie więcej niż w podkarpackim, a zdecydowana większość przypadła na miasta;
- w województwie podkarpackim urodzeń było mniej, a liczba urodzeń w mieście i na wsi jest zbliżona.
Polecenie (0–2). Wyjaśnij, z czego wynika przedstawiona na mapie różnica w liczbie i w strukturze urodzeń żywych między województwem śląskim a podkarpackim. W odpowiedzi odnieś się do liczebności populacji i do poziomu urbanizacji obu województw.
Źródło: arkusz CKE MGEP-R0-100-2605. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
Wyjaśnienie:
Różnica w liczbie urodzeń — liczebność populacji.
W województwie śląskim urodzeń było więcej niż w podkarpackim, ponieważ zamieszkuje je znacznie więcej osób — ok. 4,3 mln wobec ok. 2,1 mln na Podkarpaciu. Śląskie jest drugim pod względem liczby ludności województwem w Polsce, podkarpackie — dopiero dziewiątym. Przy zbliżonej dzietności większa populacja daje proporcjonalnie więcej urodzeń.
Różnica w strukturze urodzeń — poziom urbanizacji.
W województwie śląskim dominują urodzenia w miastach, co wynika z bardzo wysokiego poziomu urbanizacji — ok. 76% ludności mieszka w miastach (najwyższy wskaźnik w Polsce). To efekt historycznego rozwoju Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego i istnienia konurbacji katowickiej.
W województwie podkarpackim liczba urodzeń w mieście i na wsi jest zbliżona, ponieważ poziom urbanizacji jest tam znacznie niższy — ok. 41%, jeden z najniższych w kraju. Podkarpacie zachowało rolniczy charakter i rozdrobnioną sieć osadniczą, a znaczna część ludności mieszka na wsi.
Wniosek. Liczba urodzeń odzwierciedla wielkość populacji, a proporcja urodzeń miasto/wieś — poziom urbanizacji województwa.
Klucz wymaga odniesienia do obu czynników i obu województw. Pełne 2 pkt tylko wtedy, gdy odpowiedź obejmuje liczebność populacji i poziom urbanizacji w obu województwach. Pominięcie jednego elementu obniża wynik do 1 pkt.
Nie myl liczby urodzeń ze współczynnikiem urodzeń. Liczba urodzeń zależy głównie od wielkości populacji; współczynnik (na 1000 mieszkańców) mierzy natężenie zjawiska. Śląskie ma więcej urodzeń, ale niższy współczynnik niż Podkarpacie.
Podkarpackie ma wyższą dzietność niż śląskie. Wskaźnik dzietności: Podkarpacie ok. 1,25, śląskie ok. 1,15 — mimo to urodzeń jest tam mniej, bo populacja jest dwukrotnie mniejsza. To dobra ilustracja różnicy między wartością bezwzględną a względną.
Śląskie to rekordzista urbanizacji. Ok. 76% ludności w miastach — skutek konurbacji katowickiej, unikatowego w Polsce zespołu kilkunastu miast zrośniętych w jeden organizm.
Podkarpackie to rekordzista „wiejskości". Ok. 41% ludności w miastach — najniższy albo drugi najniższy wskaźnik w Polsce (obok lubelskiego i świętokrzyskiego).
Czytaj kartodiagram na dwóch poziomach. Wielkość koła = liczba urodzeń (skala bezwzględna); podział koła = struktura miasto/wieś. Zadanie pyta o oba aspekty.
Treść zadania (CKE)
Śląskie a podkarpackie — porównanie
| Cecha | Śląskie | Podkarpackie |
|---|---|---|
| ludność (2022) | ~4,3 mln (2. miejsce w Polsce) | ~2,1 mln (9. miejsce) |
| powierzchnia | 12 333 km² | 17 846 km² |
| gęstość zaludnienia | ~350 os./km² (najwyższa) | ~118 os./km² |
| poziom urbanizacji | ~76% (najwyższy w Polsce) | ~41% (jeden z najniższych) |
| liczba miast | 71 | 55 |
| struktura urodzeń | przewaga miast | miasto ≈ wieś |
| dzietność (TFR) | ok. 1,15 (najniższa) | ok. 1,25 |
| dominująca gospodarka | górnictwo, hutnictwo, motoryzacja | rolnictwo, lotnictwo, przetwórstwo |
| charakter osadnictwa | konurbacja katowicka | rozproszone, wiejskie |
Poziom urbanizacji województw (2022)
| Miejsce | Województwo | |
|---|---|---|
| 1 | śląskie | ~76% |
| 2 | dolnośląskie | ~68% |
| 3 | zachodniopomorskie | ~68% |
| … | Polska ogółem | ~60% |
| 14 | świętokrzyskie | ~44% |
| 15 | lubelskie | ~46% |
| 16 | podkarpackie | ~41% |
Liczba urodzeń a współczynnik urodzeń
| Wskaźnik | Zależy głównie od | Co mierzy |
|---|---|---|
| liczba urodzeń | wielkości populacji | skalę bezwzględną |
| współczynnik urodzeń | struktury wieku i dzietności | natężenie zjawiska |
| dzietność (TFR) | liczby dzieci na kobietę | zachowania prokreacyjne |
Uwaga: województwo o większej populacji ma więcej urodzeń nawet przy niższej dzietności — dokładnie tak jest w przypadku śląskiego.
Kartodiagram — jak go czytać
| Element | Co przedstawia |
|---|---|
| wielkość znaku (koła, słupka) | wartość bezwzględna zjawiska |
| podział znaku (wycinki, segmenty) | struktura zjawiska |
| kolor segmentów | kategorie (tu: miasto / wieś) |
| położenie znaku | jednostka przestrzenna |
| Metoda kartograficzna | Do czego służy |
|---|---|
| kartodiagram | wartości bezwzględne (liczba urodzeń, produkcja) |
| kartogram (choropleta) | wartości względne (gęstość, %, wskaźniki) |
| izolinie | zjawiska ciągłe (temperatura, wysokość) |
| sygnatury | rozmieszczenie obiektów punktowych |
| zasięgi | granice występowania zjawiska |
Częsty błąd: przedstawianie wielkości bezwzględnych kartogramem — mapa staje się wtedy myląca, bo duże powierzchniowo jednostki „krzyczą” wizualnie.
Dlaczego śląskie jest tak zurbanizowane
| Czynnik | Opis |
|---|---|
| węgiel kamienny | eksploatacja od XVIII w. → rozwój osad górniczych |
| industrializacja | XIX–XX w., huty, koksownie, elektrownie |
| konurbacja katowicka | kilkanaście miast zrośniętych w jeden organizm (~2 mln mieszk.) |
| polityka PRL | rozbudowa GOP, budowa osiedli mieszkaniowych |
| brak zaplecza rolniczego | mało terenów wiejskich w granicach województwa |
Dlaczego podkarpackie jest najmniej zurbanizowane
| Czynnik | Opis |
|---|---|
| tradycja rolnicza | Galicja — historycznie region rolniczy, przeludniony |
| rozdrobnienie gospodarstw | najmniejsze średnie gospodarstwa w Polsce (~4,5 ha) |
| rzeźba terenu | Karpaty i Pogórze utrudniają rozwój dużych miast |
| słaba industrializacja | poza COP i Rzeszowem (klaster lotniczy) |
| silne przywiązanie do wsi | wysoki odsetek ludności pozostającej w gospodarstwach |
Punktacja CKE
- 2 pkt — poprawne wyjaśnienie zawierające odniesienie do liczebności populacji i do poziomu urbanizacji w obu województwach.
- 1 pkt — odniesienie do obu czynników w jednym województwie albo do liczebności populacji w obu albo do poziomu urbanizacji w obu.
- Razem: 2 pkt.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „urodzenia zywe, wojewodztwo slaskie, podkarpackie, poziom urbanizacji, liczebnosc populacji, kartodiagram" zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl