Zadanie 21
Matura z geografii, maj 2026, poziom rozszerzony
Wymaganie: Zakres rozszerzony I.7) Zdający identyfikuje zależności przyczynowo-skutkowe, funkcjonalne i czasowe między elementami przestrzeni geograficznej; XV.3) Zdający analizuje zróżnicowanie przestrzenne zachowań prokreacyjnych Polaków.
Zakres podstawowy I.3) Zdający czyta i interpretuje treści różnych map.
Treść zadania
Na mapie Polski przedstawiono liczbę urodzeń żywych w 2022 roku według województw, w podziale na urodzenia w miastach i urodzenia na wsi (kartodiagram: półkola — urodzenia w miastach i na wsi). Barwą województw (kartogram) przedstawiono współczynnik urbanizacji: śląskie w przedziale 70,0–75,9%, podkarpackie — 41,1–49,9%.
Z mapy wynika, że:
- w województwie śląskim urodzeń było znacznie więcej niż w podkarpackim, a zdecydowana większość przypadła na miasta;
- w województwie podkarpackim urodzeń było mniej, a liczba urodzeń w mieście i na wsi jest zbliżona.
Polecenie (0–2). Wyjaśnij, z czego wynika przedstawiona na mapie różnica w liczbie i w strukturze urodzeń żywych między województwem śląskim a podkarpackim. W odpowiedzi odnieś się do liczebności populacji i do poziomu urbanizacji obu województw.
Źródło: arkusz CKE MGEP-R0-100-2605. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
Wyjaśnienie (zgodne z przykładową odpowiedzią w zasadach oceniania CKE):
Różnica w liczbie urodzeń — liczebność populacji.
W województwie śląskim urodzeń było więcej niż w podkarpackim, ponieważ zamieszkuje je znacznie więcej osób (śląskie to drugie po mazowieckim województwo pod względem liczby ludności, ok. dwukrotnie ludniejsze od podkarpackiego). Większa populacja daje więcej urodzeń.
Różnica w strukturze urodzeń — poziom urbanizacji.
W województwie śląskim dominują urodzenia w miastach, co wynika z wysokiego poziomu urbanizacji — według mapy 70,0–75,9% (najwyższa klasa). Sprzyja temu m.in. istnienie konurbacji katowickiej.
W województwie podkarpackim liczba urodzeń w mieście i na wsi jest zbliżona, ponieważ poziom urbanizacji jest tam znacznie niższy — według mapy 41,1–49,9% (najniższa klasa). Znaczna część ludności mieszka na wsi.
Wniosek. Liczba urodzeń odzwierciedla wielkość populacji, a proporcja urodzeń miasto/wieś — poziom urbanizacji województwa.
Klucz wymaga odniesienia do obu czynników i obu województw. Pełne 2 pkt tylko wtedy, gdy odpowiedź obejmuje liczebność populacji i poziom urbanizacji w obu województwach. 1 pkt daje np. odniesienie do obu czynników w jednym województwie albo do jednego czynnika w obu województwach.
Nie myl liczby urodzeń ze współczynnikiem urodzeń. Liczba urodzeń zależy głównie od wielkości populacji; współczynnik (na 1000 mieszkańców) mierzy natężenie zjawiska. Zadanie pyta o liczbę.
Śląskie — najwyższa klasa urbanizacji na mapie (70,0–75,9%), m.in. dzięki konurbacji katowickiej — zespołowi wielu zrośniętych ze sobą miast.
Podkarpackie — najniższa klasa urbanizacji na mapie (41,1–49,9%), w tej samej klasie co m.in. lubelskie i świętokrzyskie.
Czytaj kartodiagram na dwóch poziomach. Wielkość koła = liczba urodzeń (skala bezwzględna); podział koła = struktura miasto/wieś. Zadanie pyta o oba aspekty.
Treść zadania (CKE)
Śląskie a podkarpackie — porównanie
| Cecha | Śląskie | Podkarpackie |
|---|---|---|
| liczba ludności | druga w Polsce (po mazowieckim) | ok. dwa razy mniejsza |
| gęstość zaludnienia | najwyższa w Polsce | znacznie niższa |
| poziom urbanizacji (wg mapy) | 70,0–75,9% | 41,1–49,9% |
| struktura urodzeń (wg mapy) | przewaga miast | miasto ≈ wieś |
| charakter osadnictwa | konurbacja katowicka | duży udział ludności wiejskiej |
Liczba urodzeń a współczynnik urodzeń
| Wskaźnik | Zależy głównie od | Co mierzy |
|---|---|---|
| liczba urodzeń | wielkości populacji | skalę bezwzględną |
| współczynnik urodzeń | struktury wieku i dzietności | natężenie zjawiska |
| dzietność (TFR) | liczby dzieci na kobietę | zachowania prokreacyjne |
Uwaga: województwo o większej populacji może mieć więcej urodzeń nawet przy niższej dzietności.
Kartodiagram — jak go czytać
| Element | Co przedstawia |
|---|---|
| wielkość znaku (koła, słupka) | wartość bezwzględna zjawiska |
| podział znaku (wycinki, segmenty) | struktura zjawiska |
| kolor segmentów | kategorie (tu: miasto / wieś) |
| położenie znaku | jednostka przestrzenna |
| Metoda kartograficzna | Do czego służy |
|---|---|
| kartodiagram | wartości bezwzględne (liczba urodzeń, produkcja) |
| kartogram (choropleta) | wartości względne (gęstość, %, wskaźniki) |
| izolinie | zjawiska ciągłe (temperatura, wysokość) |
| sygnatury | rozmieszczenie obiektów punktowych |
| zasięgi | granice występowania zjawiska |
Na mapie w tym zadaniu połączono obie metody: kartodiagram (liczba urodzeń w miastach i na wsi) i kartogram (współczynnik urbanizacji).
Dlaczego śląskie jest tak zurbanizowane
| Czynnik | Opis |
|---|---|
| węgiel kamienny | wydobycie sprzyjało rozwojowi osad górniczych |
| industrializacja | huty, koksownie, elektrownie |
| konurbacja katowicka | wiele miast zrośniętych ze sobą |
Dlaczego podkarpackie jest słabo zurbanizowane
| Czynnik | Opis |
|---|---|
| tradycja rolnicza | region historycznie rolniczy |
| rozdrobnienie gospodarstw | dużo małych gospodarstw rodzinnych |
| rzeźba terenu | na południu góry i pogórza |
Punktacja CKE
- 2 pkt — poprawne wyjaśnienie zawierające odniesienie do liczebności populacji i do poziomu urbanizacji w obu województwach.
- 1 pkt — odniesienie do obu czynników w jednym województwie albo do liczebności populacji w obu albo do poziomu urbanizacji w obu.
- 0 pkt — odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „ludność, urodzenia żywe, województwo śląskie, podkarpackie, poziom urbanizacji, liczebność populacji, kartodiagram” zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl