Zadanie 11
Matura z geografii, maj 2026, poziom rozszerzony
Wymaganie: Zakres rozszerzony IV.5) Zdający wyjaśnia powstawanie różnych typów jezior na Ziemi; XIV.1) Zdający wyróżnia główne cechy wybranych krajobrazów w Polsce.
Treść zadania
Na ortofotomapach wykonanych w podczerwieni przedstawiono wybrane jeziora położone w Polsce w pasie pojezierzy. Jeziora przedstawiono w różnych skalach:
- A — duże jezioro o nieregularnej, rozczłonkowanej linii brzegowej, otoczone polami;
- B — jezioro małe, okrągłe, wśród innych niewielkich zagłębień;
- C — jezioro wydłużone, wąskie i kręte, wśród lasów.
Polecenie (0–2). Uzupełnij zdania. Wpisz w luki właściwe określenia wybrane spośród podanych w nawiasach.
Literą A oznaczono jezioro (deltowe / morenowe) … , a literą B — jezioro (rynnowe / wytopiskowe) … . Jezioro oznaczone literą C jest położone na (północ / południe) … od granicy Niziny Północnomazowieckiej, przebiegającej wzdłuż linii wyznaczającej maksymalny zasięg ostatniego zlodowacenia.
Źródło: arkusz CKE MGEP-R0-100-2605. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
1. morenowe
Jezioro A ma nieregularny kształt i leży w pasie pojezierzy — to jezioro morenowe, powstałe w obniżeniu terenu wśród materiału naniesionego przez lądolód. Jezioro deltowe odpada — takie powstaje przy ujściu rzeki, wśród ramion delty (w Polsce np. Druzno, Dąbie), a nie w pasie pojezierzy.
2. wytopiskowe
Jezioro B jest małe i okrągłe — to typowe jezioro wytopiskowe (oczko polodowcowe), powstałe po wytopieniu bryły martwego lodu przysypanej osadami. Jezioro rynnowe odpada — miałoby kształt długi, wąski i kręty, jak jezioro C.
3. północ
Granica Niziny Północnomazowieckiej biegnie wzdłuż maksymalnego zasięgu ostatniego zlodowacenia (Wisły / północnopolskiego). Skoro jezioro C leży w pasie pojezierzy, a pojezierza to obszary młodoglacjalne — czyli objęte ostatnim zlodowaceniem — leży ono na północ od tej granicy.
Rynnowe czy wytopiskowe — decyduje kształt. Rynnowe: długie, wąskie, kręte, głębokie, często ułożone w ciągi (Hańcza, Gopło, jeziora Wdzydze). Wytopiskowe: małe, okrągłe, płytkie, rozsiane po okolicy w dużej liczbie.
Jezioro deltowe nie występuje w pasie pojezierzy. Powstaje przy ujściu rzeki, wśród ramion delty — w Polsce np. na Żuławach i przy ujściu Odry. To dystraktor łatwy do odrzucenia po samym położeniu.
Pojezierza = obszar ostatniego zlodowacenia. Jeziora polodowcowe z okresu starszych zlodowaceń w większości zanikły — zostały zasypane i zdenudowane. Dlatego na południe od granicy ostatniego zlodowacenia jezior polodowcowych jest bardzo mało. Skoro jezioro C leży w pasie pojezierzy, to leży na północ od tej granicy.
Nizina Północnomazowiecka leży poza zasięgiem ostatniego zlodowacenia — według treści zadania jej granica przebiega wzdłuż linii maksymalnego zasięgu tego zlodowacenia.
Podczerwień na ortofotomapie zmienia barwy. Roślinność jest czerwona (chlorofil silnie odbija podczerwień), woda — czarna lub granatowa (pochłania podczerwień). Nie sugeruj się kolorami jak na zwykłym zdjęciu.
„Różne skale" to wskazówka. Nie porównuj rozmiarów jezior między zdjęciami — porównuj kształt i kontekst.
Treść zadania (CKE)
Typy jezior — geneza i rozpoznanie
| Typ | Geneza | Kształt | Przykład w Polsce |
|---|---|---|---|
| rynnowe | wytopione przez wody podlodowcowe pod ciśnieniem | długie, wąskie, kręte, głębokie | Hańcza (108,5 m), Gopło, Wdzydze |
| morenowe | zagłębienie wśród wzgórz morenowych / za moreną czołową | nieregularne, urozmaicona linia brzegowa | Śniardwy |
| wytopiskowe (oczka) | wytopienie bryły martwego lodu | małe, okrągłe, płytkie, liczne | oczka na Pojezierzu Mazurskim |
| deltowe | odcięcie akwenu ramionami delty | nieregularne, płytkie | Druzno, Dąbie |
| przybrzeżne (lagunowe) | odcięcie zatoki mierzeją | wydłużone wzdłuż brzegu | Łebsko, Gardno, Jamno |
| cyrkowe | w kotle polodowcowym | okrągłe, w górach | Czarny Staw pod Rysami |
| starorzecza | odcięty meander rzeki | sierpowate | w dolinach Wisły, Warty |
| krasowe | rozpuszczenie skał (np. węglanowych) | okrągłe, lejowate | — |
Jezioro rynnowe a wytopiskowe
| Cecha | Rynnowe | Wytopiskowe |
|---|---|---|
| kształt | wydłużone, kręte | okrągłe |
| długość | kilka–kilkanaście km | dziesiątki–setki m |
| głębokość | duża (Hańcza ponad 100 m) | zwykle niewielka |
| brzegi | strome | łagodne |
| układ | ciągi wzdłuż dawnych rynien | rozproszone, bardzo liczne |
| geneza | erozja wód podlodowcowych | wytopienie martwego lodu |
Zlodowacenia plejstoceńskie w Polsce
| Zlodowacenie | Wiek | Zasięg | Krajobraz |
|---|---|---|---|
| Wisły (północnopolskie) | 115–11,7 tys. lat | po linię Nizin Środkowopolskich | młodoglacjalny — jeziora, wyraźne moreny |
| Odry i Warty (środkowopolskie) | 300–130 tys. lat | po Sudety i Wyżyny | staroglacjalny — brak jezior |
| południowopolskie (m.in. Sanu) | starsze od środkowopolskich | najdalszy — po Karpaty | zdenudowany |
Krajobraz młodoglacjalny vs. staroglacjalny
| Cecha | Młodoglacjalny (pojezierza) | Staroglacjalny (niziny środkowopolskie) |
|---|---|---|
| jeziora | liczne | nieliczne (w większości zasypane) |
| rzeźba | urozmaicona, świeże formy | wyrównana, zdenudowana |
| doliny rzeczne | słabo wykształcone | dobrze rozwinięte |
| moreny czołowe | wyraźne wały | ledwo czytelne |
| sieć rzeczna | nieuporządkowana | uporządkowana |
| przykłady | Pojezierze Mazurskie, Pomorskie | Nizina Północnomazowiecka, Mazowiecka |
Pas pojezierzy w Polsce
| Pojezierze | Przykładowe jeziora |
|---|---|
| Mazurskie | Śniardwy (ok. 114 km² — największe w Polsce) |
| Pomorskie | Wdzydze, Charzykowskie |
| Wielkopolskie | Gopło, Powidzkie |
| Suwalskie (Litewskie) | Hańcza (najgłębsze — 108,5 m) |
Ortofotomapa w podczerwieni (CIR)
| Obiekt | Barwa na zdjęciu CIR | Dlaczego |
|---|---|---|
| roślinność zdrowa | jaskrawoczerwona | chlorofil silnie odbija bliską podczerwień |
| roślinność chora / sucha | brązowa, żółta | mniejsze odbicie NIR |
| woda | czarna, granatowa | pochłania podczerwień |
| zabudowa, drogi | szara, niebieskawa | odbicie neutralne |
| gleba odkryta | jasnobrązowa | zależy od wilgotności |
Zdjęcia CIR służą m.in. do oceny kondycji upraw, wykrywania zanieczyszczeń wód i inwentaryzacji lasów.
Punktacja CKE
- 2 pkt — trzy poprawne odpowiedzi: morenowe, wytopiskowe, północ.
- 1 pkt — dwie poprawne odpowiedzi.
- 0 pkt — odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „jeziora polodowcowe, jezioro morenowe, rynnowe, wytopiskowe, zasięg ostatniego zlodowacenia” zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl