m Matura-Online.pl Rozwiązania zadań maturalnych
MGEP-R0-100-2605 • Otwarte krótkie • 2 pkt • Trudność: ★★★☆☆

Zadanie 11

Matura z geografii, maj 2026, poziom rozszerzony

Wymaganie:

Zakres rozszerzony IV.5) Zdający wyjaśnia powstawanie różnych typów jezior na Ziemi; XIV.1) Zdający wyróżnia główne cechy wybranych krajobrazów w Polsce.

Treść zadania

Na ortofotomapach wykonanych w podczerwieni przedstawiono wybrane jeziora położone w Polsce w pasie pojezierzy. Jeziora przedstawiono w różnych skalach:

  • A — duże jezioro o nieregularnej, rozczłonkowanej linii brzegowej, otoczone polami;
  • B — jezioro małe, okrągłe, wśród innych niewielkich zagłębień;
  • C — jezioro wydłużone, wąskie i kręte, wśród lasów.

Polecenie (0–2). Uzupełnij zdania. Wpisz w luki właściwe określenia wybrane spośród podanych w nawiasach.

Literą A oznaczono jezioro (deltowe / morenowe) … , a literą B — jezioro (rynnowe / wytopiskowe) … . Jezioro oznaczone literą C jest położone na (północ / południe) … od granicy Niziny Północnomazowieckiej, przebiegającej wzdłuż linii wyznaczającej maksymalny zasięg ostatniego zlodowacenia.

Trzy ortofotomapy w podczerwieni przedstawiające jeziora A, B i C w pasie pojezierzy w Polsce, w różnych skalach.
Na podstawie: arkusz CKE MGEP-R0-100-2605 Oryginalny PDF CKE, str. 14

Źródło: arkusz CKE MGEP-R0-100-2605. Otwórz oryginalny PDF

Rozwiązanie

1. morenowe

Jezioro A ma nieregularny kształt i leży w pasie pojezierzy — to jezioro morenowe, powstałe w obniżeniu terenu wśród materiału naniesionego przez lądolód. Jezioro deltowe odpada — takie powstaje przy ujściu rzeki, wśród ramion delty (w Polsce np. Druzno, Dąbie), a nie w pasie pojezierzy.

2. wytopiskowe

Jezioro B jest małe i okrągłe — to typowe jezioro wytopiskowe (oczko polodowcowe), powstałe po wytopieniu bryły martwego lodu przysypanej osadami. Jezioro rynnowe odpada — miałoby kształt długi, wąski i kręty, jak jezioro C.

3. północ

Granica Niziny Północnomazowieckiej biegnie wzdłuż maksymalnego zasięgu ostatniego zlodowacenia (Wisły / północnopolskiego). Skoro jezioro C leży w pasie pojezierzy, a pojezierza to obszary młodoglacjalne — czyli objęte ostatnim zlodowaceniem — leży ono na północ od tej granicy.

Typowy błąd / pułapka

Rynnowe czy wytopiskowe — decyduje kształt. Rynnowe: długie, wąskie, kręte, głębokie, często ułożone w ciągi (Hańcza, Gopło, jeziora Wdzydze). Wytopiskowe: małe, okrągłe, płytkie, rozsiane po okolicy w dużej liczbie.

Jezioro deltowe nie występuje w pasie pojezierzy. Powstaje przy ujściu rzeki, wśród ramion delty — w Polsce np. na Żuławach i przy ujściu Odry. To dystraktor łatwy do odrzucenia po samym położeniu.

Pojezierza = obszar ostatniego zlodowacenia. Jeziora polodowcowe z okresu starszych zlodowaceń w większości zanikły — zostały zasypane i zdenudowane. Dlatego na południe od granicy ostatniego zlodowacenia jezior polodowcowych jest bardzo mało. Skoro jezioro C leży w pasie pojezierzy, to leży na północ od tej granicy.

Nizina Północnomazowiecka leży poza zasięgiem ostatniego zlodowacenia — według treści zadania jej granica przebiega wzdłuż linii maksymalnego zasięgu tego zlodowacenia.

Podczerwień na ortofotomapie zmienia barwy. Roślinność jest czerwona (chlorofil silnie odbija podczerwień), woda — czarna lub granatowa (pochłania podczerwień). Nie sugeruj się kolorami jak na zwykłym zdjęciu.

„Różne skale" to wskazówka. Nie porównuj rozmiarów jezior między zdjęciami — porównuj kształt i kontekst.

Treść zadania (CKE)

Zadanie 11 — geografia 2026, poziom rozszerzony, arkusz CKE
Fragment arkusza CKE MGEP-R0-100-A-2605 — zadanie 11. Na podstawie: CKE, matura maj 2026, geografia PR Oryginalny PDF CKE, str. 14

Typy jezior — geneza i rozpoznanie

TypGenezaKształtPrzykład w Polsce
rynnowewytopione przez wody podlodowcowe pod ciśnieniemdługie, wąskie, kręte, głębokieHańcza (108,5 m), Gopło, Wdzydze
morenowezagłębienie wśród wzgórz morenowych / za moreną czołowąnieregularne, urozmaicona linia brzegowaŚniardwy
wytopiskowe (oczka)wytopienie bryły martwego lodumałe, okrągłe, płytkie, liczneoczka na Pojezierzu Mazurskim
deltoweodcięcie akwenu ramionami deltynieregularne, płytkieDruzno, Dąbie
przybrzeżne (lagunowe)odcięcie zatoki mierzejąwydłużone wzdłuż brzeguŁebsko, Gardno, Jamno
cyrkowew kotle polodowcowymokrągłe, w górachCzarny Staw pod Rysami
starorzeczaodcięty meander rzekisierpowatew dolinach Wisły, Warty
krasowerozpuszczenie skał (np. węglanowych)okrągłe, lejowate—

Jezioro rynnowe a wytopiskowe

CechaRynnoweWytopiskowe
kształtwydłużone, kręteokrągłe
długośćkilka–kilkanaście kmdziesiątki–setki m
głębokośćduża (Hańcza ponad 100 m)zwykle niewielka
brzegistromełagodne
układciągi wzdłuż dawnych rynienrozproszone, bardzo liczne
genezaerozja wód podlodowcowychwytopienie martwego lodu

Zlodowacenia plejstoceńskie w Polsce

ZlodowacenieWiekZasięgKrajobraz
Wisły (północnopolskie)115–11,7 tys. latpo linię Nizin Środkowopolskichmłodoglacjalny — jeziora, wyraźne moreny
Odry i Warty (środkowopolskie)300–130 tys. latpo Sudety i Wyżynystaroglacjalny — brak jezior
południowopolskie (m.in. Sanu)starsze od środkowopolskichnajdalszy — po Karpatyzdenudowany

Krajobraz młodoglacjalny vs. staroglacjalny

CechaMłodoglacjalny (pojezierza)Staroglacjalny (niziny środkowopolskie)
jezioralicznenieliczne (w większości zasypane)
rzeźbaurozmaicona, świeże formywyrównana, zdenudowana
doliny rzecznesłabo wykształconedobrze rozwinięte
moreny czołowewyraźne wałyledwo czytelne
sieć rzecznanieuporządkowanauporządkowana
przykładyPojezierze Mazurskie, PomorskieNizina Północnomazowiecka, Mazowiecka

Pas pojezierzy w Polsce

PojezierzePrzykładowe jeziora
MazurskieŚniardwy (ok. 114 km² — największe w Polsce)
PomorskieWdzydze, Charzykowskie
WielkopolskieGopło, Powidzkie
Suwalskie (Litewskie)Hańcza (najgłębsze — 108,5 m)

Ortofotomapa w podczerwieni (CIR)

ObiektBarwa na zdjęciu CIRDlaczego
roślinność zdrowajaskrawoczerwonachlorofil silnie odbija bliską podczerwień
roślinność chora / suchabrązowa, żółtamniejsze odbicie NIR
wodaczarna, granatowapochłania podczerwień
zabudowa, drogiszara, niebieskawaodbicie neutralne
gleba odkrytajasnobrązowazależy od wilgotności

Zdjęcia CIR służą m.in. do oceny kondycji upraw, wykrywania zanieczyszczeń wód i inwentaryzacji lasów.

Punktacja CKE

  • 2 pkt — trzy poprawne odpowiedzi: morenowe, wytopiskowe, północ.
  • 1 pkt — dwie poprawne odpowiedzi.
  • 0 pkt — odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.

Rozumiesz, jak to rozwiązać?

Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji

matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „jeziora polodowcowe, jezioro morenowe, rynnowe, wytopiskowe, zasięg ostatniego zlodowacenia” zrobisz samodzielnie.

Otwórz matury-online.pl