Zadanie 11
Matura z geografii, maj 2026, poziom rozszerzony
Wymaganie: IV. Litosfera — rzeźba polodowcowa: formy akumulacyjne i erozyjne lądolodu, geneza jezior. IX. Geografia Polski — pas pojezierzy, zasięgi zlodowaceń, krajobraz młodoglacjalny i staroglacjalny. I. Źródła informacji geograficznej — interpretacja ortofotomap i zdjęć w podczerwieni.
Treść zadania
Na ortofotomapach wykonanych w podczerwieni przedstawiono wybrane jeziora położone w Polsce w pasie pojezierzy. Jeziora przedstawiono w różnych skalach:
- A — jezioro o owalnym, zwartym kształcie, z urozmaiconą linią brzegową i wyspami, leżące w zagłębieniu wśród wzgórz;
- B — jezioro małe, okrągłe, jedno z wielu podobnych zagłębień rozsianych po okolicy;
- C — jezioro położone w rejonie granicy Niziny Północnomazowieckiej.
Polecenie (0–2). Uzupełnij zdania. Wpisz w luki właściwe określenia wybrane spośród podanych w nawiasach.
Literą A oznaczono jezioro (deltowe / morenowe) … , a literą B — jezioro (rynnowe / wytopiskowe) … . Jezioro oznaczone literą C jest położone na (północ / południe) … od granicy Niziny Północnomazowieckiej, przebiegającej wzdłuż linii wyznaczającej maksymalny zasięg ostatniego zlodowacenia.
Źródło: arkusz CKE MGEP-R0-100-2605. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
1. morenowe
Jezioro A ma owalny, zwarty kształt i leży w zagłębieniu wśród wzgórz morenowych — to jezioro morenowe, powstałe w obniżeniu terenu wśród materiału naniesionego przez lądolód. Jezioro deltowe odpada — takie powstaje przy ujściu rzeki do morza, wśród ramion delty (w Polsce: Druzno, Dąbie), a nie w pasie pojezierzy.
2. wytopiskowe
Jezioro B jest małe i okrągłe, jedno z wielu podobnych w okolicy — to typowe jezioro wytopiskowe (oczko polodowcowe), powstałe po wytopieniu bryły martwego lodu przysypanej osadami. Jezioro rynnowe odpada — miałoby kształt długi, wąski i kręty, ciągnący się kilometrami.
3. północ
Granica Niziny Północnomazowieckiej biegnie wzdłuż maksymalnego zasięgu ostatniego zlodowacenia (Wisły / północnopolskiego). Skoro jezioro C leży w pasie pojezierzy, a pojezierza to obszary młodoglacjalne — czyli objęte ostatnim zlodowaceniem — leży ono na północ od tej granicy.
Rynnowe czy wytopiskowe — decyduje kształt. Rynnowe: długie, wąskie, kręte, głębokie, często ułożone w ciągi (Hańcza, Gopło, jeziora Wdzydze). Wytopiskowe: małe, okrągłe, płytkie, rozsiane po okolicy w dużej liczbie.
Jezioro deltowe nie występuje w pasie pojezierzy. Powstaje przy ujściu rzeki, wśród ramion delty — w Polsce tylko na Żuławach i przy ujściu Odry. To dystraktor łatwy do odrzucenia po samym położeniu.
Pojezierza = obszar ostatniego zlodowacenia. Jeziora polodowcowe nie przetrwały starszych zlodowaceń — zostały zasypane i zdenudowane. Dlatego na południe od granicy zlodowacenia Wisły jezior polodowcowych praktycznie nie ma. To rozstrzyga trzecią lukę.
Nizina Północnomazowiecka to obszar staroglacjalny. Leży poza zasięgiem ostatniego zlodowacenia, na południe od Pojezierza Mazurskiego — stąd brak jezior.
Podczerwień na ortofotomapie odwraca barwy. Roślinność jest czerwona (chlorofil silnie odbija podczerwień), woda — czarna lub granatowa (pochłania podczerwień). Nie sugeruj się kolorami jak na zwykłym zdjęciu.
„Różne skale" to wskazówka. Nie porównuj rozmiarów jezior między zdjęciami — porównuj kształt i kontekst.
Treść zadania (CKE)
Typy jezior — geneza i rozpoznanie
| Typ | Geneza | Kształt | Przykład w Polsce |
|---|---|---|---|
| rynnowe | wytopione przez wody podlodowcowe pod ciśnieniem | długie, wąskie, kręte, głębokie | Hańcza (108,5 m), Gopło, Wdzydze |
| morenowe | zagłębienie wśród wzgórz morenowych / za moreną czołową | owalne, zwarte, urozmaicona linia brzegowa | Śniardwy, Mamry, Miedwie |
| wytopiskowe (oczka) | wytopienie bryły martwego lodu | małe, okrągłe, płytkie, liczne | oczka na Pojezierzu Mazurskim |
| deltowe | odcięcie akwenu ramionami delty | nieregularne, płytkie | Druzno, Dąbie |
| przybrzeżne (lagunowe) | odcięcie zatoki mierzeją | wydłużone wzdłuż brzegu | Łebsko, Gardno, Jamno |
| cyrkowe | w kotle polodowcowym | okrągłe, w górach | Morskie Oko, Czarny Staw |
| starorzecza | odcięty meander rzeki | sierpowate | w dolinach Wisły, Warty |
| krasowe | rozpuszczenie skał węglanowych | okrągłe, lejowate | jeziora na Polesiu |
Jezioro rynnowe a wytopiskowe
| Cecha | Rynnowe | Wytopiskowe |
|---|---|---|
| kształt | wydłużone, kręte | okrągłe |
| długość | kilka–kilkanaście km | dziesiątki–setki m |
| głębokość | duża (do 100+ m) | mała (kilka m) |
| brzegi | strome | łagodne |
| układ | ciągi wzdłuż dawnych rynien | rozproszone, bardzo liczne |
| geneza | erozja wód podlodowcowych | wytopienie martwego lodu |
Zlodowacenia plejstoceńskie w Polsce
| Zlodowacenie | Wiek | Zasięg | Krajobraz |
|---|---|---|---|
| Wisły (północnopolskie) | 115–11,7 tys. lat | po linię Nizin Środkowopolskich | młodoglacjalny — jeziora, wyraźne moreny |
| Odry i Warty (środkowopolskie) | 300–130 tys. lat | po Sudety i Wyżyny | staroglacjalny — brak jezior |
| Sanu (południowopolskie) | 730–430 tys. lat | najdalszy — po Karpaty | zdenudowany |
Krajobraz młodoglacjalny vs. staroglacjalny
| Cecha | Młodoglacjalny (pojezierza) | Staroglacjalny (niziny środkowopolskie) |
|---|---|---|
| jeziora | liczne | brak (zasypane) |
| rzeźba | urozmaicona, świeże formy | wyrównana, zdenudowana |
| doliny rzeczne | słabo wykształcone | dobrze rozwinięte |
| moreny czołowe | wyraźne wały | ledwo czytelne |
| sieć rzeczna | nieuporządkowana | uporządkowana |
| przykłady | Pojezierze Mazurskie, Pomorskie | Nizina Północnomazowiecka, Mazowiecka |
Pas pojezierzy w Polsce
| Pojezierze | Największe jezioro |
|---|---|
| Mazurskie | Śniardwy (113,8 km² — największe w Polsce) |
| Pomorskie | Wdzydze, Charzykowskie |
| Wielkopolskie | Gopło, Powidzkie |
| Suwalskie (Litewskie) | Hańcza (najgłębsze — 108,5 m) |
Ortofotomapa w podczerwieni (CIR)
| Obiekt | Barwa na zdjęciu CIR | Dlaczego |
|---|---|---|
| roślinność zdrowa | jaskrawoczerwona | chlorofil silnie odbija bliską podczerwień |
| roślinność chora / sucha | brązowa, żółta | mniejsze odbicie NIR |
| woda | czarna, granatowa | pochłania podczerwień |
| zabudowa, drogi | szara, niebieskawa | odbicie neutralne |
| gleba odkryta | jasnobrązowa | zależy od wilgotności |
Zdjęcia CIR służą m.in. do oceny kondycji upraw, wykrywania zanieczyszczeń wód i inwentaryzacji lasów.
Punktacja CKE
- 2 pkt — trzy poprawne odpowiedzi: morenowe, wytopiskowe, północ.
- 1 pkt — dwie poprawne odpowiedzi.
- Razem: 2 pkt.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „jeziora polodowcowe, jezioro morenowe, rynnowe, wytopiskowe, zasieg ostatniego zlodowacenia, ortofotomapa" zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl