Zadanie 6
Matura z geografii, maj 2026, poziom rozszerzony
Wymaganie: 6.1. Zakres rozszerzony I.7) Zdający identyfikuje zależności przyczynowo-skutkowe, funkcjonalne i czasowe między elementami przestrzeni geograficznej; V.6) Zdający wykazuje wpływ czynników przyrodniczych na grawitacyjne ruchy masowe; XIV.1) Zdający wyróżnia główne cechy wybranych krajobrazów w Polsce; XIV.2) Zdający podaje ważniejsze czynniki kształtujące wybrane krajobrazy. Zakres podstawowy V.3) Zdający charakteryzuje główne procesy zewnętrzne modelujące powierzchnię Ziemi.
6.2. Zakres rozszerzony I.7) Zdający identyfikuje zależności przyczynowo-skutkowe, funkcjonalne i czasowe między elementami przestrzeni geograficznej; V.6) Zdający wykazuje wpływ czynników przyrodniczych i działalności człowieka na grawitacyjne ruchy masowe i podaje sposoby zapobiegania im.
Treść zadania
Przedstawiono przekrój przez jedno z osuwisk w Beskidach Zachodnich — widoczne są pochylone warstwy fliszu piaskowcowo-łupkowego oraz powierzchnia poślizgu, wzdłuż której przemieścił się materiał skalny.
Na fotografii przedstawiono przykład konstrukcji chroniących drogi przed skutkami jednego z powierzchniowych ruchów masowych (drewniana ściana oporowa z bali przy skarpie drogowej).
6.1. (0–1) Wyjaśnij, dlaczego budowa geologiczna przedstawiona na przekroju sprzyja powierzchniowym ruchom masowym. Odnieś się do cechy fliszu karpackiego.
6.2. (0–1) Przedstaw dwa sposoby zmniejszenia ryzyka uszkodzenia dróg przez powierzchniowe ruchy masowe w Beskidach Zachodnich, inne niż odnoszące się do konstrukcji przedstawionej na fotografii.
Źródło: arkusz CKE MGEP-R0-100-2605. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
6.1. (wystarczy jedno poprawne wyjaśnienie odnoszące się do cechy fliszu; poniżej przykłady zgodne z zasadami oceniania CKE)
Flisz karpacki tworzą naprzemienne warstwy piaskowców i łupków, w dodatku sfałdowane i pochylone — a to układ szczególnie podatny na osuwanie:
Pochylenie warstw zgodne ze spadkiem stoku sprawia, że materiał skalny może grawitacyjnie przemieszczać się w dół wzdłuż płaszczyzn uwarstwienia.
Łupki nasiąkają wodą — są nieprzepuszczalne i po nawilgoceniu stają się plastyczne, śliskie. Woda przesączająca się przez przepuszczalne piaskowce zatrzymuje się na warstwie łupków, tworząc powierzchnię poślizgu, po której zsuwa się nadległy pakiet skalny.
Dodatkowo naprzemienność warstw o różnej odporności i przepuszczalności powoduje, że w profilu stoku występuje wiele potencjalnych płaszczyzn odspojenia.
6.2. Dwa sposoby — np. dwa z poniższych (przykładowe odpowiedzi z zasad oceniania CKE):
Odwodnienie stoku — wykonanie drenaży i rowów odprowadzających wody gruntowe i powierzchniowe poza obręb osuwiska, aby nie tworzyła się powierzchnia poślizgu.
Zalesianie i obsadzanie stoku roślinami o silnym systemie korzeniowym — korzenie wiążą grunt i ograniczają spływ powierzchniowy; jednocześnie należy ograniczyć wycinkę drzew na stokach.
Ograniczenie obciążenia stoku — unikanie lokalizowania zabudowy i składowania materiałów na terenach osuwiskowych.
Stabilizacja zbocza — kotwy gruntowe, pale, kolumny, geowłóknina wzmacniająca grunt.
Ograniczenie wstrząsów i wibracji — od robót ziemnych, ciężkiego ruchu pojazdów, prac strzałowych.
Projektowanie dróg poza obszarami osuwiskowymi — wykorzystanie map osuwisk (SOPO) na etapie planowania przebiegu trasy.
Budowa tuneli zamiast dróg biegnących po powierzchni stoku.
W 6.1 klucz wymaga odniesienia do cechy fliszu. Ogólne „stok jest stromy" albo „pada dużo deszczu" nie punktuje — trzeba wskazać cechę budowy geologicznej: naprzemienność i pochylenie warstw albo nasiąkliwość łupków.
Nie wystarczy napisać „flisz sprzyja osuwiskom". Trzeba wyjaśnić mechanizm: pochylone warstwy → przemieszczanie wzdłuż uwarstwienia; łupki + woda → powierzchnia poślizgu.
W 6.2 zadanie wyklucza konstrukcje z fotografii. Odpowiedzi typu „budowa ścian (murów) oporowych” nie punktują, bo taką konstrukcję — drewnianą ścianę oporową — pokazano na zdjęciu.
Trzeba podać dwa różne sposoby. „Odwodnienie stoku" i „budowa rowów odprowadzających wodę" to ta sama metoda zapisana dwa razy.
Punkt przyznaje się łącznie za oba sposoby. Jeden trafny i jeden chybiony daje zero.
Uważaj na odróżnienie osuwiska od obrywu i spływu. Osuwisko przemieszcza się wzdłuż powierzchni poślizgu jako zwarta masa; obryw to swobodny spadek materiału ze ściany; spływ to ruch uwodnionej, upłynnionej masy.
Treść zadania (CKE)
Dlaczego Karpaty fliszowe są krainą osuwisk
| Cecha | Wpływ na osuwanie |
|---|---|
| naprzemienne warstwy piaskowców i łupków | wiele potencjalnych płaszczyzn odspojenia |
| pochylone (sfałdowane) warstwy | grawitacja działa wzdłuż uwarstwienia |
| łupki nasiąkliwe i nieprzepuszczalne | tworzą powierzchnię poślizgu |
| piaskowce przepuszczalne | przepuszczają wodę na warstwę łupków |
| strome stoki | duża składowa siły ciężkości wzdłuż stoku |
| wysokie opady | nasycenie gruntu wodą |
| gwałtowne roztopy i ulewy | nagły wzrost ciśnienia wody w porach |
W polskich Karpatach występuje zdecydowana większość osuwisk w Polsce.
Rodzaje grawitacyjnych ruchów masowych
| Ruch | Mechanizm | Prędkość | Przykład |
|---|---|---|---|
| obryw | swobodny spadek ze ściany skalnej | bardzo szybki | Tatry, urwiska |
| osuwisko | zsuw zwartej masy po powierzchni poślizgu | szybki | Beskidy, flisz |
| spływ (błotny, gruzowy) | ruch upłynnionej masy | szybki | po ulewach |
| spełzywanie | powolne pełzanie zwietrzeliny | bardzo wolny (cm/rok) | zakrzywione pnie drzew |
| lawina | ruch mas śniegu lub gruzu | bardzo szybki | Tatry |
Budowa osuwiska
| Element | Opis |
|---|---|
| nisza osuwiskowa | zagłębienie w górnej części — miejsce oderwania |
| skarpa główna | stroma ściana na górnej krawędzi niszy |
| powierzchnia poślizgu | płaszczyzna, po której zsuwa się materiał |
| jęzor osuwiskowy | przemieszczona masa skalna |
| czoło osuwiska | dolna, wypiętrzona krawędź jęzora |
| rozpadliny, progi | szczeliny w obrębie osuwiska |
Czynniki wywołujące osuwiska
| Grupa | Czynniki |
|---|---|
| geologiczne | pochylenie warstw, naprzemienność skał, spękania |
| hydrologiczne | ulewne deszcze, roztopy, wysoki poziom wód gruntowych |
| morfologiczne | strome stoki, podcięcie stoku przez rzekę |
| sejsmiczne | trzęsienia ziemi, wstrząsy |
| antropogeniczne | wycinka lasów, zabudowa stoku, podcięcia przy budowie dróg, wibracje |
Mapy osuwisk w Polsce wykonuje Państwowy Instytut Geologiczny w ramach Systemu Osłony Przeciwosuwiskowej (SOPO).
Metody zabezpieczania przed osuwiskami
| Grupa metod | Przykłady |
|---|---|
| odwodnieniowe | dreny, rowy, studnie odwadniające, uszczelnienie powierzchni |
| biologiczne | zalesianie, rośliny o silnym systemie korzeniowym, darniowanie |
| konstrukcyjne | mury oporowe, kotwy, pale, gabiony, siatki, geowłóknina |
| geometryczne | wypłaszczanie stoku, usunięcie materiału z górnej części |
| planistyczne | zakaz zabudowy na terenach osuwiskowych, mapy SOPO, omijanie osuwisk przy projektowaniu dróg |
| inżynierskie alternatywy | tunele, estakady, mosty |
Najprostszy sposób to omijanie terenów osuwiskowych już na etapie planowania drogi.
Punktacja CKE
- 6.1. 1 pkt — wyjaśnienie odnoszące się do cechy fliszu karpackiego: pochylone/naprzemienne warstwy albo łupki tworzące powierzchnię poślizgu.
- 6.2. 1 pkt — dwa poprawne, różne sposoby, inne niż konstrukcje z fotografii.
- W obu częściach 0 pkt — odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „geomorfologia, osuwiska, ruchy masowe, flisz karpacki, powierzchnia poślizgu, ochrona przeciwosuwiskowa” zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl