Zadanie 13
Matura z geografii, maj 2026, poziom rozszerzony
Wymaganie: IV. Litosfera — procesy rzeźbotwórcze rzek: erozja wgłębna, boczna i wsteczna, transport, akumulacja; formy dolin rzecznych, meandry, starorzecza, terasy. I. Źródła informacji geograficznej — interpretacja numerycznych modeli terenu i danych teledetekcyjnych.
Treść zadania
Przedstawiono model terenu fragmentu doliny środkowego biegu rzeki Old Mans Creek w Ameryce Północnej (stan Iowa), wykonany na podstawie serii skanowań laserowych (LiDAR) z lat 2009–2020. Kolorami oznaczono miejsca z ubytkiem i przyrostem osadów.
Na modelu widać, że wzdłuż meandrującego koryta na jednym brzegu zarejestrowano ubytek materiału, a na przeciwległym — przyrost osadów.
Polecenie (0–2). Podaj nazwy dwóch procesów rzeźbotwórczych zachodzących na obu brzegach rzeki oraz przedstaw ich wpływ na zmiany w ukształtowaniu terenu w powyższej sytuacji.
Źródło: arkusz CKE MGEP-R0-100-2605. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
Nazwy dwóch procesów rzeźbotwórczych:
erozja boczna (podcinanie brzegu) i akumulacja (rzeczna).
Wpływ procesów na zmiany w ukształtowaniu terenu (wystarczy jedno ujęcie):
Ubytek materiału skalnego spowodowała erozja boczna, a przyrost osadów — akumulacja rzeczna.
Erozja boczna podcina brzeg wklęsły (zewnętrzny) meandra, przez co staje się on stromy i cofa się; akumulacja na brzegu wypukłym (wewnętrznym) powoduje odkładanie osadów i tworzenie łach meandrowych.
Oba procesy razem prowadzą do powiększania się i przemieszczania meandrów, a docelowo do ich odcięcia i powstania starorzeczy.
Erozja boczna poszerza dolinę rzeczną, a akumulacja nadbudowuje taras (terasę) zalewowy.
Mechanizm. W zakolu rzeki prędkość nurtu jest największa przy brzegu wklęsłym — tam woda ma największą siłę żłobiącą i podcina brzeg. Przy brzegu wypukłym prędkość jest najmniejsza, więc rzeka traci zdolność transportową i odkłada niesiony materiał. Efektem jest asymetryczny przekrój koryta: brzeg wklęsły stromy i głęboki, wypukły — płaski i płytki.
Erozja boczna, nie wgłębna. W środkowym biegu rzeki dominuje erozja boczna (poszerzanie doliny, meandrowanie). Erozja wgłębna (pogłębianie koryta) dominuje w biegu górnym. Napisanie „erozja wgłębna" nie punktuje — sprzeczne z treścią o dwóch brzegach.
Wklęsły to zewnętrzny. Brzeg wklęsły = zewnętrzny łuk meandra = erozja. Brzeg wypukły = wewnętrzny = akumulacja. Mylenie tych par to najczęstszy błąd w tym typie zadania.
Klucz przyznaje punkty rozdzielnie. 1 pkt za same nazwy dwóch procesów, 1 pkt za wpływ na ukształtowanie terenu. Warto napisać obie części, nawet jeśli druga jest niepewna.
Nazwij oba procesy, nie jeden. „Erozja" bez wskazania akumulacji to połowa odpowiedzi — zadanie mówi wprost o obu brzegach.
Nie myl łachy meandrowej z odsypem. Łacha meandrowa (point bar) powstaje na brzegu wypukłym zakola; odsyp śródkorytowy — pośrodku koryta w rzece roztokowej.
LiDAR mierzy różnicę wysokości, nie „kolor gleby". Barwy na modelu to różnica DEM między skanowaniem z 2009 i 2020 r. — ujemna oznacza ubytek materiału, dodatnia przyrost.
Treść zadania (CKE)
Brzeg wklęsły a wypukły meandra
| Cecha | Brzeg wklęsły (zewnętrzny) | Brzeg wypukły (wewnętrzny) |
|---|---|---|
| prędkość nurtu | największa | najmniejsza |
| dominujący proces | erozja boczna | akumulacja |
| kształt brzegu | stromy, podcięty | łagodny, płaski |
| głębokość koryta | duża (ploso) | mała (bystrze) |
| bilans osadów | ubytek | przyrost |
| forma | podcięcie erozyjne | łacha meandrowa |
| na modelu LiDAR | kolor ubytku | kolor przyrostu |
Trzy biegi rzeki
| Bieg | Spadek | Dominujący proces | Formy |
|---|---|---|---|
| górny | duży | erozja wgłębna i wsteczna | dolina V-kształtna, wodospady, przełomy |
| środkowy | umiarkowany | erozja boczna + transport | meandry, terasy, szeroka dolina |
| dolny | mały | akumulacja | delta / estuarium, łachy, wały brzegowe |
Ewolucja meandra
- Nurt uderza o brzeg wklęsły → podcinanie i cofanie brzegu.
- Na przeciwległym brzegu wypukłym odkładają się osady → łacha meandrowa.
- Zakole staje się coraz bardziej wygięte, szyja meandra się zwęża.
- Podczas wezbrania rzeka przerywa szyję — powstaje przekop.
- Odcięte zakole zamienia się w starorzecze (jezioro sierpowate).
- Starorzecze stopniowo zarasta i zamienia się w torfowisko.
Rodzaje erozji rzecznej
| Typ | Kierunek działania | Efekt |
|---|---|---|
| wgłębna (denna) | w dół | pogłębianie koryta, dolina V-kształtna |
| boczna | na boki | poszerzanie doliny, meandrowanie |
| wsteczna | ku źródłu | cofanie się progu, wydłużanie doliny, kaptaż |
Formy akumulacji rzecznej
| Forma | Opis |
|---|---|
| łacha meandrowa | osady na brzegu wypukłym zakola |
| odsyp śródkorytowy | ławica pośrodku koryta (rzeki roztokowe) |
| wał przykorytowy | podwyższenie brzegu z osadów wezbraniowych |
| terasa zalewowa | płaska równina zalewana podczas wezbrań |
| stożek napływowy | wachlarz osadów u wylotu doliny górskiej |
| delta | akumulacja przy ujściu do zbiornika |
Terasy rzeczne
| Typ | Geneza |
|---|---|
| terasa zalewowa (holoceńska) | zalewana co roku, budowana przez akumulację |
| terasa nadzalewowa | dawne dno doliny, wycięta przy odmłodzeniu rzeki |
| terasa erozyjna | wycięta w litej skale |
| terasa akumulacyjna | zbudowana z osadów rzecznych |
Terasy powstają, gdy zmienia się baza erozyjna — np. przy obniżeniu poziomu morza albo wypiętrzeniu terenu.
LiDAR i numeryczny model terenu
| Pojęcie | Znaczenie |
|---|---|
| LiDAR | skaner laserowy mierzący czas powrotu impulsu → wysokość terenu |
| NMT (DTM) | numeryczny model terenu — bez roślinności i budynków |
| NMPT (DSM) | model pokrycia terenu — z roślinnością i zabudową |
| DEM difference | różnica dwóch modeli z różnych lat → bilans osadów |
| dokładność | pionowa do kilku cm |
Zastosowania: badanie erozji brzegów, osuwisk, wydm, a także archeologia (wykrywanie form ukrytych pod lasem).
Punktacja CKE
- 2 pkt — podanie nazw dwóch właściwych procesów (erozja boczna i akumulacja) oraz poprawne przedstawienie ich wpływu na ukształtowanie terenu.
- 1 pkt — poprawne przedstawienie wpływu jednego procesu albo podanie samych nazw dwóch procesów.
- Razem: 2 pkt.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „erozja boczna, akumulacja rzeczna, meandry, LiDAR, dolina rzeczna, starorzecza, lachy" zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl