m Matura-Online.pl Rozwiązania zadań maturalnych
MGEP-R0-100-2605 • Otwarte krótkie • 2 pkt • Trudność: ★★★☆☆

Zadanie 13

Matura z geografii, maj 2026, poziom rozszerzony

Wymaganie:

Zakres rozszerzony I.7) Zdający identyfikuje zależności przyczynowo-skutkowe, funkcjonalne i czasowe między elementami przestrzeni geograficznej; XIV.1) Zdający wyróżnia główne cechy wybranych krajobrazów w Polsce. Zakres podstawowy V.3) Zdający charakteryzuje główne procesy zewnętrzne modelujące powierzchnię Ziemi.

Treść zadania

Przedstawiono model terenu fragmentu doliny środkowego biegu rzeki Old Mans Creek w Ameryce Północnej (stan Iowa), wykonany na podstawie serii skanowań laserowych (LiDAR) z lat 2009–2020. Kolorami oznaczono miejsca z ubytkiem i przyrostem osadów.

Na modelu widać, że wzdłuż meandrującego koryta na jednym brzegu zarejestrowano ubytek materiału, a na przeciwległym — przyrost osadów.

Polecenie (0–2). Podaj nazwy dwóch procesów rzeźbotwórczych zachodzących na obu brzegach rzeki oraz przedstaw ich wpływ na zmiany w ukształtowaniu terenu w powyższej sytuacji.

Model terenu fragmentu doliny rzeki Old Mans Creek w stanie Iowa, z zaznaczonym kolorami ubytkiem i przyrostem materiału wzdłuż koryta.
Na podstawie: arkusz CKE MGEP-R0-100-2605 Oryginalny PDF CKE, str. 16

Źródło: arkusz CKE MGEP-R0-100-2605. Otwórz oryginalny PDF

Rozwiązanie

Nazwy dwóch procesów rzeźbotwórczych:

erozja boczna (podcinanie brzegu) i akumulacja (rzeczna).

Wpływ procesów na zmiany w ukształtowaniu terenu (przykładowe odpowiedzi z zasad oceniania CKE; wystarczy jedno ujęcie):

  • Ubytek materiału skalnego spowodowała erozja boczna, a przyrost osadów — akumulacja rzeczna.

  • Erozja boczna podcina brzeg wklęsły (zewnętrzny) meandra, przez co staje się on stromy i cofa się; akumulacja na brzegu wypukłym (wewnętrznym) powoduje odkładanie osadów i tworzenie łach meandrowych.

  • Oba procesy razem prowadzą do powiększania się i przemieszczania meandrów, a docelowo do ich odcięcia i powstania starorzeczy.

  • Erozja boczna poszerza dolinę rzeczną, a akumulacja nadbudowuje taras (terasę) zalewowy.

Mechanizm. W zakolu rzeki prędkość nurtu jest największa przy brzegu wklęsłym — tam woda ma największą siłę żłobiącą i podcina brzeg. Przy brzegu wypukłym prędkość jest najmniejsza, więc rzeka traci zdolność transportową i odkłada niesiony materiał. Efektem jest asymetryczny przekrój koryta: brzeg wklęsły stromy i głęboki, wypukły — płaski i płytki.

Typowy błąd / pułapka

Erozja boczna, nie wgłębna. W środkowym biegu rzeki dominuje erozja boczna (poszerzanie doliny, meandrowanie). Erozja wgłębna (pogłębianie koryta) dominuje w biegu górnym. Napisanie „erozja wgłębna" nie punktuje — sprzeczne z treścią o dwóch brzegach.

Wklęsły to zewnętrzny. Brzeg wklęsły = zewnętrzny łuk meandra = erozja. Brzeg wypukły = wewnętrzny = akumulacja. Nie myl tych par.

Punktacja. 2 pkt — nazwy dwóch właściwych procesów i ich wpływ na ukształtowanie terenu. 1 pkt — same nazwy dwóch procesów albo poprawny wpływ jednego procesu. Warto napisać obie części, nawet jeśli druga jest niepewna.

Nazwij oba procesy, nie jeden. „Erozja" bez wskazania akumulacji to połowa odpowiedzi — zadanie mówi wprost o obu brzegach.

Nie myl łachy meandrowej z odsypem. Łacha meandrowa (point bar) powstaje na brzegu wypukłym zakola; odsyp śródkorytowy — pośrodku koryta w rzece roztokowej.

LiDAR mierzy różnicę wysokości, nie „kolor gleby". Barwy na modelu pokazują zmianę wysokości terenu między skanowaniami z lat 2009–2020 — obniżenie oznacza ubytek materiału, podwyższenie — przyrost.

Treść zadania (CKE)

Zadanie 13 — geografia 2026, poziom rozszerzony, arkusz CKE
Fragment arkusza CKE MGEP-R0-100-A-2605 — zadanie 13. Na podstawie: CKE, matura maj 2026, geografia PR Oryginalny PDF CKE, str. 16

Brzeg wklęsły a wypukły meandra

CechaBrzeg wklęsły (zewnętrzny)Brzeg wypukły (wewnętrzny)
prędkość nurtunajwiększanajmniejsza
dominujący proceserozja bocznaakumulacja
kształt brzegustromy, podciętyłagodny, płaski
głębokość korytadużamała
bilans osadówubytekprzyrost
formapodcięcie erozyjnełacha meandrowa
na modelu LiDARkolor ubytkukolor przyrostu

Trzy biegi rzeki

BiegSpadekDominujący procesFormy
górnydużyerozja wgłębna i wstecznadolina V-kształtna, wodospady, przełomy
środkowyumiarkowanyerozja boczna + transportmeandry, terasy, szeroka dolina
dolnymałyakumulacjadelta / estuarium, łachy, wały brzegowe

Ewolucja meandra

  1. Nurt uderza o brzeg wklęsły → podcinanie i cofanie brzegu.
  2. Na przeciwległym brzegu wypukłym odkładają się osady → łacha meandrowa.
  3. Zakole staje się coraz bardziej wygięte, szyja meandra się zwęża.
  4. Podczas wezbrania rzeka przerywa szyję — powstaje przekop.
  5. Odcięte zakole zamienia się w starorzecze (jezioro sierpowate).
  6. Starorzecze stopniowo zarasta i zamienia się w torfowisko.

Rodzaje erozji rzecznej

TypKierunek działaniaEfekt
wgłębna (denna)w dółpogłębianie koryta, dolina V-kształtna
bocznana bokiposzerzanie doliny, meandrowanie
wstecznaku źródłucofanie się progu, wydłużanie doliny, kaptaż

Formy akumulacji rzecznej

FormaOpis
łacha meandrowaosady na brzegu wypukłym zakola
odsyp śródkorytowyławica pośrodku koryta (rzeki roztokowe)
wał przykorytowypodwyższenie brzegu z osadów wezbraniowych
terasa zalewowapłaska równina zalewana podczas wezbrań
stożek napływowywachlarz osadów u wylotu doliny górskiej
deltaakumulacja przy ujściu do zbiornika

Terasy rzeczne

TypGeneza
terasa zalewowa (holoceńska)zalewana podczas wezbrań, budowana przez akumulację
terasa nadzalewowadawne dno doliny, wycięta przy odmłodzeniu rzeki
terasa erozyjnawycięta w litej skale
terasa akumulacyjnazbudowana z osadów rzecznych

Terasy powstają m.in. wtedy, gdy zmienia się baza erozyjna — np. przy obniżeniu poziomu morza albo wypiętrzeniu terenu.

LiDAR i numeryczny model terenu

PojęcieZnaczenie
LiDARskaner laserowy mierzący czas powrotu impulsu → wysokość terenu
NMT (DTM)numeryczny model terenu — bez roślinności i budynków
NMPT (DSM)model pokrycia terenu — z roślinnością i zabudową
DEM differenceróżnica dwóch modeli z różnych lat → bilans osadów
dokładnośćpionowa rzędu kilku–kilkunastu cm

Zastosowania: badanie erozji brzegów, osuwisk, wydm, a także archeologia (wykrywanie form ukrytych pod lasem).

Punktacja CKE

  • 2 pkt — podanie nazw dwóch właściwych procesów (erozja boczna i akumulacja) oraz poprawne przedstawienie ich wpływu na ukształtowanie terenu.
  • 1 pkt — poprawne przedstawienie wpływu jednego procesu albo podanie samych nazw dwóch procesów.
  • 0 pkt — odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.

Rozumiesz, jak to rozwiązać?

Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji

matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „erozja boczna, akumulacja rzeczna, meandry, LiDAR, dolina rzeczna, starorzecza, lachy” zrobisz samodzielnie.

Otwórz matury-online.pl