Zadanie 20
Matura z geografii, maj 2026, poziom rozszerzony
Wymaganie: Zakres rozszerzony XX.2) Zdający przedstawia skutki społeczne i gospodarcze przemian ustrojowych i gospodarczych w Europie po 1989 r.
Zakres podstawowy I.5) Zdający interpretuje dane liczbowe przedstawione w postaci wykresów; XV.5) Zdający wyjaśnia zmiany w strukturze zatrudnienia w Polsce.
Treść zadania
W tabeli przedstawiono strukturę pracujących w Polsce w wybranych latach (udział w %):
| Wyszczególnienie | 1989 | 1995 | 2005 | 2015 | 2023 |
|---|---|---|---|---|---|
| rolnictwo, leśnictwo, łowiectwo i rybactwo | 28,6 | 27,8 | 16,6 | 16,1 | 8,1 |
| przemysł i budownictwo | 35,7 | 30,1 | 27,4 | 25,9 | 28,0 |
| usługi | 35,7 | 42,1 | 56,0 | 58,0 | 63,9 |
Polecenie (0–2). Uzasadnij, że przemiany w gospodarce po 1989 roku przyczyniły się do zmian przedstawionych w tabeli. Podaj dwa argumenty.
Źródło: arkusz CKE MGEP-R0-100-2605. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
Dwa argumenty (przykładowe argumenty zgodne z zasadami oceniania CKE; wystarczą dwa):
Przejście do gospodarki rynkowej. Po 1989 r. zniesiono centralne planowanie i dotacje, a o produkcji zaczął decydować popyt. Część nierentownych wielkich zakładów przemysłowych upadła lub została zrestrukturyzowana, co spowodowało spadek zatrudnienia w przemyśle z 35,7% do 25,9% w 2015 r.
Napływ inwestycji zagranicznych (BIZ). Kapitał zagraniczny przyniósł nowoczesne technologie, które podniosły wydajność pracy — ta sama produkcja wymaga dziś mniej pracowników, stąd spadek zatrudnienia w przemyśle i rolnictwie.
Postęp technologiczny — mechanizacja i automatyzacja. W rolnictwie upowszechniły się nowoczesne maszyny, w przemyśle — linie zautomatyzowane i robotyzacja. Efekt: radykalny spadek zatrudnienia w rolnictwie — z 28,6% do 8,1%.
Wzrost dochodów ludności i popytu na usługi. Rosnąca zamożność społeczeństwa zwiększyła zapotrzebowanie na handel, finanse, turystykę, edukację, opiekę zdrowotną, IT, co przełożyło się na wzrost zatrudnienia w usługach z 35,7% do 63,9% — czyli serwicyzację gospodarki.
Dezindustrializacja do 2015 r. — systematyczny spadek udziału pracujących w przemyśle (35,7% → 25,9%), typowy dla gospodarek przechodzących do modelu postindustrialnego.
Reindustrializacja po 2015 r. — ponowny wzrost udziału pracujących w przemyśle (25,9% → 28,0%).
Klucz rozróżnia „argument" od „opisu zmiany". Samo wyliczenie, co się zmieniło w tabeli („zatrudnienie w rolnictwie spadło, w usługach wzrosło"), daje tylko 1 pkt za dwie zmiany. Za 2 pkt trzeba wskazać przyczyny gospodarcze — transformację ustrojową, BIZ, postęp technologiczny, wzrost dochodów.
Przemysł nie spadał cały czas. Do 2015 r. udział malał (dezindustrializacja), ale w 2023 r. wzrósł do 28,0% (reindustrializacja). Napisanie „zatrudnienie w przemyśle stale spada" jest sprzeczne z tabelą.
Udział rolnictwa nie malał równomiernie. W latach 1989–1995 prawie się nie zmienił (28,6% → 27,8%), a w latach 2015–2023 zmalał mniej więcej o połowę (16,1% → 8,1%).
Podaj dwa różne argumenty. „Upadek zakładów przemysłowych" i „likwidacja fabryk" to ten sam argument napisany dwa razy.
Nie myl udziału procentowego z liczbą bezwzględną. Spadek udziału pracujących w przemyśle nie musi oznaczać spadku ich liczby — może wynikać z szybszego wzrostu zatrudnienia w usługach.
Serwicyzacja to cecha krajów rozwiniętych. W gospodarkach wysoko rozwiniętych w usługach pracuje większość ludności — w Polsce w 2023 r. było to 63,9%.
Treść zadania (CKE)
Zmiany struktury zatrudnienia w Polsce 1989–2023
| Sektor | 1989 | 1995 | 2005 | 2015 | 2023 | Zmiana |
|---|---|---|---|---|---|---|
| I — rolnictwo | 28,6 | 27,8 | 16,6 | 16,1 | 8,1 | −20,5 p.p. |
| II — przemysł i budownictwo | 35,7 | 30,1 | 27,4 | 25,9 | 28,0 | −7,7 p.p. (z odbiciem po 2015) |
| III — usługi | 35,7 | 42,1 | 56,0 | 58,0 | 63,9 | +28,2 p.p. |
Trzy sektory gospodarki
| Sektor | Zakres | Udział a poziom rozwoju |
|---|---|---|
| I — rolniczy | rolnictwo, leśnictwo, łowiectwo, rybactwo, górnictwo (część klasyfikacji) | wysoki w krajach słabo rozwiniętych |
| II — przemysłowy | przemysł przetwórczy, budownictwo, energetyka | wysoki w krajach uprzemysławiających się |
| III — usługowy | handel, transport, finanse, edukacja, zdrowie, administracja | wysoki w krajach wysoko rozwiniętych |
| IV — informacyjny* | IT, B+R, media, doradztwo | rośnie w gospodarkach opartych na wiedzy |
| V — decyzyjny* | zarządzanie najwyższego szczebla, nauka | najwyżej rozwinięte gospodarki |
*Sektory IV i V wyodrębnia się z sektora III w rozszerzonych klasyfikacjach.
Struktura zatrudnienia a poziom rozwoju
Reguła: im wyższy poziom rozwoju, tym mniejszy udział sektora I i większy sektora III.
Przemiany gospodarcze w Polsce po 1989 r.
| Przemiana | Skutek dla zatrudnienia |
|---|---|
| transformacja ustrojowa — gospodarka centralnie planowana → rynkowa | upadek nierentownych zakładów, bezrobocie |
| prywatyzacja przedsiębiorstw państwowych | redukcja przerostu zatrudnienia |
| restrukturyzacja górnictwa i hutnictwa | likwidacja kopalń, spadek zatrudnienia na Śląsku |
| napływ BIZ | nowoczesne technologie, wyższa wydajność, nowe miejsca pracy |
| wejście do UE (2004) | dostęp do rynku, fundusze, emigracja zarobkowa |
| postęp technologiczny, mechanizacja, robotyzacja | spadek zatrudnienia w rolnictwie i przemyśle |
| wzrost dochodów i konsumpcji | rozwój usług |
| reindustrializacja po 2015 | wzrost udziału pracujących w przemyśle |
Dezindustrializacja a reindustrializacja
| Cecha | Dezindustrializacja | Reindustrializacja |
|---|---|---|
| okres w Polsce | 1989–2015 | po 2015 |
| udział przemysłu | spada (35,7% → 25,9%) | rośnie (25,9% → 28,0%) |
| przyczyny | upadek nierentownych zakładów, automatyzacja | nowe inwestycje w przemyśle |
Rolnictwo w Polsce — dlaczego zatrudnienie spadło tak gwałtownie
| Czynnik | Wpływ |
|---|---|
| mechanizacja | mniej rąk do pracy przy tej samej produkcji |
| koncentracja gruntów | większe, wydajniejsze gospodarstwa |
| odpływ młodych ze wsi | migracje do miast i za granicę |
Punktacja CKE
- 2 pkt — dwa poprawne argumenty odnoszące się do przemian w gospodarce po 1989 r.
- 1 pkt — jeden poprawny argument albo podanie dwóch zmian przedstawionych w tabeli (bez wskazania przyczyn).
- 0 pkt — odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „rozwój gospodarczy, struktura zatrudnienia, trzy sektory gospodarki, przemiany po 1989 r., dezindustrializacja, serwicyzacja” zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl