Zadanie 20
Matura z geografii, maj 2026, poziom rozszerzony
Wymaganie: XII. Przemysł i usługi — struktura zatrudnienia według sektorów gospodarki, przemiany strukturalne po 1989 r., restrukturyzacja przemysłu, dezindustrializacja i reindustrializacja, serwicyzacja gospodarki, inwestycje zagraniczne.
Treść zadania
W tabeli przedstawiono strukturę pracujących w Polsce w wybranych latach (udział w %):
| Wyszczególnienie | 1989 | 1995 | 2005 | 2015 | 2023 |
|---|---|---|---|---|---|
| rolnictwo, leśnictwo, łowiectwo i rybactwo | 28,6 | 27,8 | 16,6 | 16,1 | 8,1 |
| przemysł i budownictwo | 35,7 | 30,1 | 27,4 | 25,9 | 28,0 |
| usługi | 35,7 | 42,1 | 56,0 | 58,0 | 63,9 |
Polecenie (0–2). Uzasadnij, że przemiany w gospodarce po 1989 roku przyczyniły się do zmian przedstawionych w tabeli. Podaj dwa argumenty.
Źródło: arkusz CKE MGEP-R0-100-2605. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
Dwa argumenty (wystarczą dowolne dwa):
Przejście do gospodarki rynkowej. Po 1989 r. zniesiono centralne planowanie i dotacje, a o produkcji zaczął decydować popyt. Nierentowne wielkie zakłady przemysłowe (kopalnie, huty, stocznie, zakłady zbrojeniowe) zostały zamknięte lub zrestrukturyzowane, co spowodowało spadek zatrudnienia w przemyśle z 35,7% do 25,9% w 2015 r.
Napływ inwestycji zagranicznych (BIZ). Kapitał zagraniczny przyniósł nowoczesne technologie, które podniosły wydajność pracy — ta sama produkcja wymaga dziś mniej pracowników, stąd spadek zatrudnienia w przemyśle i rolnictwie.
Postęp technologiczny — mechanizacja i automatyzacja. W rolnictwie upowszechniły się nowoczesne maszyny, w przemyśle — linie zautomatyzowane i robotyzacja. Efekt: radykalny spadek zatrudnienia w rolnictwie — z 28,6% do 8,1%.
Wzrost dochodów ludności i popytu na usługi. Rosnąca zamożność społeczeństwa zwiększyła zapotrzebowanie na handel, finanse, turystykę, edukację, opiekę zdrowotną, IT, co przełożyło się na wzrost zatrudnienia w usługach z 35,7% do 63,9% — czyli serwicyzację gospodarki.
Dezindustrializacja do 2015 r. — systematyczny spadek udziału pracujących w przemyśle (35,7% → 25,9%), typowy dla gospodarek przechodzących do modelu postindustrialnego.
Reindustrializacja po 2015 r. — ponowny wzrost udziału pracujących w przemyśle (25,9% → 28,0%), związany z napływem inwestycji w nowoczesne zakłady (motoryzacja, AGD, elektronika, przemysł zbrojeniowy) i przenoszeniem produkcji z Azji do Europy Środkowej (nearshoring).
Klucz rozróżnia „argument" od „opisu zmiany". Samo wyliczenie, co się zmieniło w tabeli („zatrudnienie w rolnictwie spadło, w usługach wzrosło"), daje tylko 1 pkt za dwie zmiany. Za 2 pkt trzeba wskazać przyczyny gospodarcze — transformację ustrojową, BIZ, postęp technologiczny, wzrost dochodów.
Przemysł nie spadał cały czas. Do 2015 r. udział malał (dezindustrializacja), ale w 2023 r. wzrósł do 28,0% (reindustrializacja). Napisanie „zatrudnienie w przemyśle stale spada" jest sprzeczne z tabelą.
Rolnictwo spadło najgwałtowniej między 2015 a 2023 r. — z 16,1% do 8,1%, czyli o połowę w 8 lat. Wcześniej, w latach 1989–1995, udział prawie się nie zmienił: bezrobocie transformacyjne wypychało ludzi z powrotem na wieś, do gospodarstw rodzinnych („ukryte bezrobocie agrarne").
Podaj dwa różne argumenty. „Upadek zakładów przemysłowych" i „likwidacja fabryk" to ten sam argument napisany dwa razy.
Nie myl udziału procentowego z liczbą bezwzględną. Spadek udziału pracujących w przemyśle nie musi oznaczać spadku ich liczby — może wynikać z szybszego wzrostu zatrudnienia w usługach.
Serwicyzacja to cecha krajów rozwiniętych. Udział usług powyżej 60% to standard dla gospodarek wysoko rozwiniętych (Polska 63,9%, Niemcy ~72%, USA ~79%). Polska dogoniła pod tym względem Europę Zachodnią w ciągu jednego pokolenia.
Treść zadania (CKE)
Zmiany struktury zatrudnienia w Polsce 1989–2023
| Sektor | 1989 | 1995 | 2005 | 2015 | 2023 | Zmiana |
|---|---|---|---|---|---|---|
| I — rolnictwo | 28,6 | 27,8 | 16,6 | 16,1 | 8,1 | −20,5 p.p. |
| II — przemysł i budownictwo | 35,7 | 30,1 | 27,4 | 25,9 | 28,0 | −7,7 p.p. (z odbiciem po 2015) |
| III — usługi | 35,7 | 42,1 | 56,0 | 58,0 | 63,9 | +28,2 p.p. |
Trzy sektory gospodarki
| Sektor | Zakres | Udział a poziom rozwoju |
|---|---|---|
| I — rolniczy | rolnictwo, leśnictwo, łowiectwo, rybactwo, górnictwo (część klasyfikacji) | wysoki w krajach słabo rozwiniętych |
| II — przemysłowy | przemysł przetwórczy, budownictwo, energetyka | wysoki w krajach uprzemysławiających się |
| III — usługowy | handel, transport, finanse, edukacja, zdrowie, administracja | wysoki w krajach wysoko rozwiniętych |
| IV — informacyjny* | IT, B+R, media, doradztwo | rośnie w gospodarkach opartych na wiedzy |
| V — decyzyjny* | zarządzanie najwyższego szczebla, nauka | najwyżej rozwinięte gospodarki |
*Sektory IV i V wyodrębnia się z sektora III w rozszerzonych klasyfikacjach.
Struktura zatrudnienia a poziom rozwoju (2023)
| Kraj | I | II | III |
|---|---|---|---|
| Etiopia | ~65% | ~10% | ~25% |
| Indie | ~43% | ~25% | ~32% |
| Chiny | ~23% | ~29% | ~48% |
| Polska | 8,1% | 28,0% | 63,9% |
| Niemcy | ~1,2% | ~27% | ~72% |
| USA | ~1,4% | ~19% | ~79% |
Reguła: im wyższy poziom rozwoju, tym mniejszy udział sektora I i większy sektora III.
Przemiany gospodarcze w Polsce po 1989 r.
| Przemiana | Skutek dla zatrudnienia |
|---|---|
| transformacja ustrojowa — gospodarka centralnie planowana → rynkowa | upadek nierentownych zakładów, bezrobocie |
| prywatyzacja przedsiębiorstw państwowych | redukcja przerostu zatrudnienia |
| restrukturyzacja górnictwa i hutnictwa | likwidacja kopalń, spadek zatrudnienia na Śląsku |
| napływ BIZ (od lat 90., przyspieszenie po 2004) | nowe miejsca pracy w motoryzacji, AGD, elektronice |
| wejście do UE (2004) | dostęp do rynku, fundusze, emigracja zarobkowa |
| postęp technologiczny, mechanizacja, robotyzacja | spadek zatrudnienia w rolnictwie i przemyśle |
| wzrost dochodów i konsumpcji | rozwój usług |
| reindustrializacja i nearshoring po 2015 | wzrost zatrudnienia w przemyśle |
Dezindustrializacja a reindustrializacja
| Cecha | Dezindustrializacja | Reindustrializacja |
|---|---|---|
| okres w Polsce | 1989–2015 | po 2015 |
| udział przemysłu | spada (35,7% → 25,9%) | rośnie (25,9% → 28,0%) |
| przyczyny | upadek przemysłu ciężkiego, przenoszenie produkcji do Azji, automatyzacja | nearshoring, inwestycje w przemysł zaawansowany, zbrojeniowy, bateryjny |
| typ przemysłu | tradycyjny, surowcowy | wysokich technologii |
Rolnictwo w Polsce — dlaczego zatrudnienie spadło tak gwałtownie
| Czynnik | Wpływ |
|---|---|
| mechanizacja | jeden ciągnik zastępuje kilkunastu pracowników |
| dopłaty bezpośrednie UE | opłacalność większych, wydajniejszych gospodarstw |
| koncentracja gruntów | wzrost średniej wielkości gospodarstwa (z ~7 do ~11 ha) |
| zmiana metodologii GUS | ściślejsza definicja „pracującego w rolnictwie” |
| odpływ młodych ze wsi | migracje do miast i za granicę |
| ukryte bezrobocie agrarne w latach 90. | wcześniej zawyżało statystyki |
Punktacja CKE
- 2 pkt — dwa poprawne argumenty odnoszące się do przemian w gospodarce po 1989 r.
- 1 pkt — jeden poprawny argument albo podanie dwóch zmian przedstawionych w tabeli (bez wskazania przyczyn).
- Razem: 2 pkt.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „struktura zatrudnienia, trzy sektory gospodarki, transformacja ustrojowa 1989, dezindustrializacja, serwicyzacja" zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl