m Matura-Online.pl Rozwiązania zadań maturalnych
MGEP-R0-100-2605 • Otwarte krótkie • 2 pkt • Trudność: ★★★☆☆

Zadanie 29

Matura z geografii, maj 2026, poziom rozszerzony

Wymaganie:

29.1. Zakres rozszerzony I.5) Zdający wykorzystuje technologie geoinformacyjne do pozyskiwania, przechowywania, przetwarzania i prezentacji informacji geograficznych. Zakres podstawowy I.3) Zdający czyta i interpretuje treści różnych map. 29.2. Zakres rozszerzony I.7) Zdający identyfikuje zależności przyczynowo-skutkowe, funkcjonalne i czasowe między elementami przestrzeni geograficznej. Zakres podstawowy I.3); XIII.4) Zdający wyjaśnia wpływ górnictwa na środowisko przyrodnicze na przykładzie odkrywkowych kopalni w Polsce.

Treść zadania

Przedstawiono jeden z karpackich kamieniołomów w dwóch ujęciach:

  • A — cieniowany model terenu (hillshade wygenerowany z numerycznego modelu terenu),
  • B — ortofotomapa (zdjęcie lotnicze przetworzone kartometrycznie).

29.1. (0–1) Podaj dwie informacje o środowisku geograficznym przedstawionego obszaru, które są bardziej czytelne na cieniowanym modelu terenu niż na ortofotomapie.

29.2. (0–1) Przedstaw dwa skutki dla środowiska przyrodniczego wynikające z eksploatacji surowców skalnych w kamieniołomach.

Karpacki kamieniołom w dwóch ujęciach: A – cieniowany model terenu, B – ortofotomapa, ze skalą 100 m.
Na podstawie: arkusz CKE MGEP-R0-100-2605 Oryginalny PDF CKE, str. 34

Źródło: arkusz CKE MGEP-R0-100-2605. Otwórz oryginalny PDF

Rozwiązanie

29.1. Dwie informacje (przykładowe odpowiedzi zgodne z zasadami oceniania CKE; wystarczą dwie):

  1. Rzeźba (ukształtowanie) terenu — cieniowanie uwypukla formy powierzchni, których na ortofotomapie zasłania roślinność i barwy pokrycia terenu.

  2. Położenie szczytów i układ linii grzbietowych — na modelu cieniowanym grzbiety i wierzchołki rysują się wyraźnie, na zdjęciu giną w jednolitej zieleni lasu.

  3. Rozwinięcie sieci rzecznej — doliny i wcięcia erozyjne są czytelne nawet pod okapem drzew, bo model terenu pomija roślinność.

  4. Występowanie powierzchniowych ruchów masowych — nisze i jęzory osuwisk są na cieniowanym modelu doskonale widoczne; na zdjęciu lotniczym praktycznie niewykrywalne pod lasem.

  5. Formy antropogeniczne w obrębie kamieniołomu — półki eksploatacyjne, skarpy, hałdy i drogi technologiczne, których geometria jest wyraźnie czytelna na modelu.

29.2. Dwa skutki (przykładowe odpowiedzi zgodne z zasadami oceniania CKE; wystarczą dwa):

  1. Wycięcie lasu na obszarze kamieniołomu i w jego otoczeniu — trwała utrata pokrywy roślinnej.

  2. Zniszczenie siedlisk zwierząt i przerwanie korytarzy ekologicznych — spadek bioróżnorodności.

  3. Przekształcenie naturalnego krajobrazu — powstanie form antropogenicznych (wyrobisk, hałd, skarp) w miejscu naturalnego stoku.

  4. Wzrost hałasu w rejonie kamieniołomu — od prac strzałowych, kruszarek i transportu urobku.

  5. Wzrost zanieczyszczenia powietrza — zapylenie towarzyszące urabianiu, kruszeniu i przewozowi surowca.

  6. Uruchomienie osuwisk na stokach — podcięcie zbocza i wstrząsy od materiałów wybuchowych naruszają jego stateczność.

  7. Obniżenie poziomu wód podziemnych — odwadnianie wyrobiska tworzy lej depresyjny wokół kamieniołomu.

Typowy błąd / pułapka

Cieniowany model terenu pokazuje sam teren, bez roślinności. To jego przewaga nad ortofotomapą: NMT (DTM) usuwa las, budynki i inne pokrycie, odsłaniając rzeźbę. Właśnie dlatego wykrywa się nim osuwiska i formy ukryte pod lasem.

Ortofotomapa wygrywa tam, gdzie liczy się pokrycie terenu. Rodzaj upraw, stan roślinności, zabudowa, barwa wody — tego model cieniowany nie pokazuje. Zadanie pyta wyłącznie o przewagi modelu terenu.

Klucz wymaga dwóch odpowiedzi za jeden punkt w każdej części. Jedna poprawna = 0 pkt. Nie ma punktacji częściowej.

Podawaj różne informacje, nie warianty tej samej. „Rzeźba terenu” i „ukształtowanie powierzchni” to bardzo bliskie określenia — bezpieczniej podać dwie wyraźnie różne informacje (np. rzeźbę terenu i osuwiska).

W 29.2 pisz o środowisku przyrodniczym, nie o gospodarce. Skutki typu „nowe miejsca pracy” czy „dochody gminy” dotyczą sfery społeczno-gospodarczej. Wzrost hałasu i zapylenia w rejonie kamieniołomu zasady oceniania uznają za poprawne skutki.

W Karpatach fliszowych wydobywa się m.in. piaskowce — na kruszywa i kamień budowlany.

NMT a NMPT. NMT (DTM) — model terenu, bez roślinności i budynków; NMPT (DSM) — model pokrycia terenu, z roślinnością i zabudową. Cieniowanie stosuje się zwykle do NMT.

Treść zadania (CKE)

Zadanie 29 — geografia 2026, poziom rozszerzony, arkusz CKE
Fragment arkusza CKE MGEP-R0-100-A-2605 — zadanie 29. Na podstawie: CKE, matura maj 2026, geografia PR Oryginalny PDF CKE, str. 34

Cieniowany model terenu a ortofotomapa

InformacjaModel cieniowany (NMT)Ortofotomapa
rzeźba terenudoskonale czytelnasłabo — brak wrażenia głębi
szczyty i grzbietywyraźneukryte w zieleni
doliny i sieć rzecznaczytelne nawet pod lasemtylko odkryte odcinki
osuwiskadoskonale widoczneniewidoczne pod lasem
formy antropogeniczne (półki, hałdy)wyraźna geometriaczęściowo
rodzaj pokrycia terenubrak informacjipełna informacja
roślinność, uprawybraktak
zabudowa, drogitylko jako formy terenutak, z barwą i teksturą
barwa i stan wódbraktak

Numeryczne modele w geoinformatyce

SkrótNazwaCo zawiera
NMT (DTM)numeryczny model terenusama powierzchnia gruntu — bez roślin i budynków
NMPT (DSM)numeryczny model pokrycia terenugrunt wraz z roślinnością i zabudową
cieniowanie (hillshade)wizualizacja NMTsymulacja oświetlenia rzeźby ze skośnego kierunku
chmura punktówsurowe dane LiDARmiliony punktów o współrzędnych XYZ

W Polsce numeryczne modele terenu i ortofotomapy można przeglądać w serwisie Geoportal (mapy.geoportal.gov.pl) — z niego pochodzi materiał do zadania.

Zastosowania cieniowanego modelu terenu

DziedzinaZastosowanie
geomorfologiarozpoznanie form rzeźby, kartowanie osuwisk
hydrologiawyznaczanie zlewni, modelowanie zasięgu powodzi
archeologiawykrywanie grodzisk i wałów ukrytych pod lasem
leśnictwoplanowanie dróg zrywkowych
geologiarozpoznanie uskoków i struktur tektonicznych
planowanie przestrzenneanaliza nachyleń, ekspozycji stoków

Skutki eksploatacji odkrywkowej dla środowiska

Element środowiskaSkutek
rzeźba terenuwyrobisko, hałdy, skarpy — trwałe przekształcenie
szata roślinnawycinka lasu, zniszczenie runa
faunautrata siedlisk, przerwanie korytarzy ekologicznych, płoszenie hałasem
powietrzezapylenie, spaliny maszyn i transportu
wody podziemnelej depresyjny wskutek odwadniania wyrobiska
wody powierzchniowezmiana odpływu, zamulenie cieków
glebycałkowite usunięcie pokrywy glebowej
stateczność stokówuruchomienie osuwisk przez podcięcie i wstrząsy
klimat akustycznyhałas prac strzałowych i kruszarek
krajobrazdegradacja walorów widokowych i turystycznych

Rekultywacja terenów poeksploatacyjnych

KierunekOpisPrzykład w Polsce
wodnyzalanie wyrobiska → zbiornikJezioro Tarnobrzeskie (dawna kopalnia siarki Machów), zalewy pożwirowe
leśnyzalesienie hałd i skarpzwałowiska kopalń węgla brunatnego
rolniczyodtworzenie gleby, uprawy—
rekreacyjnypark, amfiteatr, ośrodek sportówKadzielnia (Kielce)
naukowo-dydaktycznyrezerwat lub park geologiczny—

Rekultywacja przywraca terenom zdegradowanym przez eksploatację wartości użytkowe lub przyrodnicze.

Kamieniołomy w Karpatach

CechaOpis
wydobywany surowiecm.in. piaskowce fliszowe
zastosowaniekruszywa, kamień budowlany
metodaodkrywkowa, z użyciem materiałów wybuchowych
typowy układ wyrobiskapiętra (półki) eksploatacyjne ze skarpami
główny konflikteksploatacja vs. ochrona przyrody (parki krajobrazowe, Natura 2000)
specyficzne zagrożenieosuwiska — flisz jest podatny na ruchy masowe

Punktacja CKE

  • 29.1. 1 pkt — podanie dwóch poprawnych informacji o środowisku geograficznym lepiej czytelnych na modelu cieniowanym (rzeźba terenu, położenie szczytów, układ grzbietów, sieć rzeczna, osuwiska, formy antropogeniczne).
  • 29.2. 1 pkt — przedstawienie dwóch poprawnych skutków dla środowiska przyrodniczego.
  • W obu częściach 0 pkt — odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.

Rozumiesz, jak to rozwiązać?

Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji

matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „cieniowany model terenu, ortofotomapa, NMT, kamieniolom, gornictwo odkrywkowe, degradacja srodowiska” zrobisz samodzielnie.

Otwórz matury-online.pl