Zadanie 29
Matura z geografii, maj 2026, poziom rozszerzony
Wymaganie: I. Źródła informacji geograficznej — numeryczny model terenu, cieniowanie, ortofotomapa, teledetekcja, GIS, dobór źródła do problemu badawczego. XIV. Relacje człowiek–środowisko — wpływ górnictwa odkrywkowego na środowisko przyrodnicze, degradacja i rekultywacja terenów poeksploatacyjnych.
Treść zadania
Przedstawiono jeden z karpackich kamieniołomów w dwóch ujęciach:
- A — cieniowany model terenu (hillshade wygenerowany z numerycznego modelu terenu),
- B — ortofotomapa (zdjęcie lotnicze przetworzone kartometrycznie).
29.1. (0–1) Podaj dwie informacje o środowisku geograficznym przedstawionego obszaru, które są bardziej czytelne na cieniowanym modelu terenu niż na ortofotomapie.
29.2. (0–1) Przedstaw dwa skutki dla środowiska przyrodniczego wynikające z eksploatacji surowców skalnych w kamieniołomach.
Źródło: arkusz CKE MGEP-R0-100-2605. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
29.1. Dwie informacje (wystarczą dowolne dwie):
Rzeźba (ukształtowanie) terenu — cieniowanie uwypukla formy powierzchni, których na ortofotomapie zasłania roślinność i barwy pokrycia terenu.
Położenie szczytów i układ linii grzbietowych — na modelu cieniowanym grzbiety i wierzchołki rysują się wyraźnie, na zdjęciu giną w jednolitej zieleni lasu.
Rozwinięcie sieci rzecznej — doliny i wcięcia erozyjne są czytelne nawet pod okapem drzew, bo model terenu pomija roślinność.
Występowanie powierzchniowych ruchów masowych — nisze i jęzory osuwisk są na cieniowanym modelu doskonale widoczne; na zdjęciu lotniczym praktycznie niewykrywalne pod lasem.
Formy antropogeniczne w obrębie kamieniołomu — półki eksploatacyjne, skarpy, hałdy i drogi technologiczne, których geometria jest wyraźnie czytelna na modelu.
29.2. Dwa skutki (wystarczą dowolne dwie):
Wycięcie lasu na obszarze kamieniołomu i w jego otoczeniu — trwała utrata pokrywy roślinnej.
Zniszczenie siedlisk zwierząt i przerwanie korytarzy ekologicznych — spadek bioróżnorodności.
Przekształcenie naturalnego krajobrazu — powstanie form antropogenicznych (wyrobisk, hałd, skarp) w miejscu naturalnego stoku.
Wzrost hałasu w rejonie kamieniołomu — od prac strzałowych, kruszarek i transportu urobku.
Wzrost zanieczyszczenia powietrza — zapylenie towarzyszące urabianiu, kruszeniu i przewozowi surowca.
Uruchomienie osuwisk na stokach — podcięcie zbocza i wstrząsy od materiałów wybuchowych naruszają jego stateczność.
Obniżenie poziomu wód podziemnych — odwadnianie wyrobiska tworzy lej depresyjny wokół kamieniołomu.
Cieniowany model terenu pokazuje sam teren, bez roślinności. To jego przewaga nad ortofotomapą: NMT (DTM) usuwa las, budynki i inne pokrycie, odsłaniając rzeźbę. Właśnie dlatego wykrywa się nim osuwiska i formy ukryte pod lasem.
Ortofotomapa wygrywa tam, gdzie liczy się pokrycie terenu. Rodzaj upraw, stan roślinności, zabudowa, barwa wody — tego model cieniowany nie pokazuje. Zadanie pyta wyłącznie o przewagi modelu terenu.
Klucz wymaga dwóch odpowiedzi za jeden punkt w każdej części. Jedna poprawna = 0 pkt. Nie ma punktacji częściowej.
Podawaj różne informacje, nie warianty tej samej. „Rzeźba terenu" i „ukształtowanie powierzchni" to ta sama odpowiedź napisana dwa razy — nie zostanie policzona podwójnie.
W 29.2 pisz o środowisku przyrodniczym, nie o gospodarce. Skutki typu „nowe miejsca pracy", „dochody gminy", „hałas przeszkadza mieszkańcom" dotyczą sfery społeczno-gospodarczej i nie punktują (choć hałas w kontekście fauny — już tak).
Kamieniołomy w Karpatach to głównie piaskowiec. Wydobywa się tam odporne piaskowce fliszowe (m.in. magurskie, istebniańskie, godulskie) na kruszywa drogowe i kamień budowlany.
NMT a NMPT. NMT (DTM) — model terenu, bez roślinności i budynków; NMPT (DSM) — model pokrycia terenu, z roślinnością i zabudową. Cieniowanie stosuje się zwykle do NMT.
Treść zadania (CKE)
Cieniowany model terenu a ortofotomapa
| Informacja | Model cieniowany (NMT) | Ortofotomapa |
|---|---|---|
| rzeźba terenu | doskonale czytelna | słabo — brak wrażenia głębi |
| szczyty i grzbiety | wyraźne | ukryte w zieleni |
| doliny i sieć rzeczna | czytelne nawet pod lasem | tylko odkryte odcinki |
| osuwiska | doskonale widoczne | niewidoczne pod lasem |
| formy antropogeniczne (półki, hałdy) | wyraźna geometria | częściowo |
| rodzaj pokrycia terenu | brak informacji | pełna informacja |
| roślinność, uprawy | brak | tak |
| zabudowa, drogi | tylko jako formy terenu | tak, z barwą i teksturą |
| barwa i stan wód | brak | tak |
Numeryczne modele w geoinformatyce
| Skrót | Nazwa | Co zawiera |
|---|---|---|
| NMT (DTM) | numeryczny model terenu | sama powierzchnia gruntu — bez roślin i budynków |
| NMPT (DSM) | numeryczny model pokrycia terenu | grunt wraz z roślinnością i zabudową |
| cieniowanie (hillshade) | wizualizacja NMT | symulacja oświetlenia rzeźby ze skośnego kierunku |
| chmura punktów | surowe dane LiDAR | miliony punktów o współrzędnych XYZ |
Standard w Polsce: dane LiDAR z projektu ISOK dostępne bezpłatnie w Geoportalu (geoportal.gov.pl), dokładność pionowa do 0,15 m.
Zastosowania cieniowanego modelu terenu
| Dziedzina | Zastosowanie |
|---|---|
| geomorfologia | rozpoznanie form rzeźby, kartowanie osuwisk |
| hydrologia | wyznaczanie zlewni, modelowanie zasięgu powodzi |
| archeologia | wykrywanie grodzisk i wałów ukrytych pod lasem |
| leśnictwo | planowanie dróg zrywkowych |
| geologia | rozpoznanie uskoków i struktur tektonicznych |
| planowanie przestrzenne | analiza nachyleń, ekspozycji stoków |
Skutki eksploatacji odkrywkowej dla środowiska
| Element środowiska | Skutek |
|---|---|
| rzeźba terenu | wyrobisko, hałdy, skarpy — trwałe przekształcenie |
| szata roślinna | wycinka lasu, zniszczenie runa |
| fauna | utrata siedlisk, przerwanie korytarzy ekologicznych, płoszenie hałasem |
| powietrze | zapylenie, spaliny maszyn i transportu |
| wody podziemne | lej depresyjny wskutek odwadniania wyrobiska |
| wody powierzchniowe | zmiana odpływu, zamulenie cieków |
| gleby | całkowite usunięcie pokrywy glebowej |
| stateczność stoków | uruchomienie osuwisk przez podcięcie i wstrząsy |
| klimat akustyczny | hałas prac strzałowych i kruszarek |
| krajobraz | degradacja walorów widokowych i turystycznych |
Rekultywacja terenów poeksploatacyjnych
| Kierunek | Opis | Przykład w Polsce |
|---|---|---|
| wodny | zalanie wyrobiska → zbiornik | Jezioro Kolorowe (Sudety), zalewy pożwirowe |
| leśny | zalesienie hałd i skarp | KWB Bełchatów, Turów |
| rolniczy | odtworzenie gleby, uprawy | wyrobiska siarki (Machów) |
| rekreacyjny | park, ośrodek sportów | Geosfera Jaworzno, Kadzielnia (Kielce) |
| naukowo-dydaktyczny | geopark, rezerwat geologiczny | Kamieniołom Zachełmie, Ślęża |
| specjalny | składowisko, magazyn | wyrobiska soli |
W Polsce rekultywacja jest obowiązkiem przedsiębiorcy wynikającym z Prawa geologicznego i górniczego — musi zostać zakończona w ciągu 5 lat od zaprzestania eksploatacji.
Kamieniołomy w Karpatach
| Cecha | Opis |
|---|---|
| wydobywany surowiec | piaskowce fliszowe (magurskie, godulskie, istebniańskie) |
| zastosowanie | kruszywa drogowe, kamień budowlany, elementy elewacyjne |
| metoda | odkrywkowa, z użyciem materiałów wybuchowych |
| typowy układ wyrobiska | piętra (półki) eksploatacyjne ze skarpami |
| główny konflikt | eksploatacja vs. ochrona przyrody (parki krajobrazowe, Natura 2000) |
| specyficzne zagrożenie | osuwiska — flisz jest wyjątkowo podatny |
Punktacja CKE
- 29.1. 1 pkt — podanie dwóch poprawnych informacji o środowisku geograficznym lepiej czytelnych na modelu cieniowanym (rzeźba terenu, położenie szczytów, układ grzbietów, sieć rzeczna, osuwiska, formy antropogeniczne).
- 29.2. 1 pkt — przedstawienie dwóch poprawnych skutków dla środowiska przyrodniczego.
- Razem: 2 pkt.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „cieniowany model terenu, ortofotomapa, NMT, kamieniolom, gornictwo odkrywkowe, degradacja srodowiska" zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl