MGEP-R0-100-2605 • Otwarte krótkie • 1 pkt • Trudność: ★★★☆☆

Zadanie 15

Matura z geografii, maj 2026, poziom rozszerzony

Wymaganie:

V. Atmosfera — bilans radiacyjny, promieniowanie słoneczne i zwrotne atmosfery, czynniki wpływające na dobowy przebieg temperatury powietrza, amplitudy temperatury, fronty atmosferyczne i układy baryczne.

Treść zadania

Na zdjęciu satelitarnym przedstawiono zachmurzenie nad Australią i przyległymi akwenami. Literą N oznaczono centrum niżu barycznego, niebieską sygnaturą — front atmosferyczny, który przemieszcza się na północny wschód, a literą X — wybrany obszar (obecnie bezchmurny).

Polecenie (0–1). Wyjaśnij, dlaczego nasunięcie się strefy zachmurzenia związanej z frontem atmosferycznym nad obszar oznaczony literą X przyczyni się do zmniejszenia dobowej amplitudy temperatury powietrza na tym obszarze.

Źródło: arkusz CKE MGEP-R0-100-2605. Otwórz oryginalny PDF

Rozwiązanie

Wyjaśnienie (wystarczy jedno z dwóch ujęć; najlepsza odpowiedź łączy oba):

W dzień — chmury obniżają maksimum. Duże zachmurzenie odbija i rozprasza promieniowanie słoneczne, zmniejszając nasłonecznienie (usłonecznienie) powierzchni. Do gruntu dociera mniej energii, więc powietrze nagrzewa się słabiej — temperatura maksymalna w pochmurny dzień jest niższa niż przy bezchmurnym niebie.

W nocy — chmury podnoszą minimum. Chmury pochłaniają promieniowanie długofalowe wysyłane przez nagrzaną powierzchnię Ziemi i wypromieniowują je z powrotem ku powierzchni. Utrudniają w ten sposób wypromieniowanie ciepła, więc temperatura w nocy nie spada tak nisko jak przy bezchmurnym niebie.

Wniosek: maksimum dobowe zostaje obniżone, a minimum podwyższone, zatem różnica między nimi — czyli amplituda dobowa — maleje:

$A_{d} = t_{ma x} - t_{min} \Rightarrow ↓ t_{ma x}, ↑ t_{min} \Rightarrow ↓ A_{d}$

Typowy błąd / pułapka

Nie wystarczy napisać „bo będzie chłodniej". Amplituda to różnica maksimum i minimum — zadanie wymaga wyjaśnienia, dlaczego ta różnica maleje, a nie dlaczego spada temperatura.

Wystarczy jedno ujęcie, ale musi być pełne. Klucz uznaje albo mechanizm dzienny (mniejsze nasłonecznienie → niższe maksimum), albo nocny (utrudnione wypromieniowanie → wyższe minimum). Odpowiedź „chmury zasłaniają Słońce" bez wskazania wpływu na amplitudę nie punktuje.

Chmury działają w obie strony. W dzień chłodzą (odbijają promieniowanie krótkofalowe — efekt albedo), w nocy ogrzewają (zatrzymują promieniowanie długofalowe — efekt cieplarniany). Oba skutki zmniejszają amplitudę.

Największe amplitudy dobowe występują na pustyniach. Powód: brak chmur i pary wodnej. W dzień do 50 °C, w nocy blisko 0 °C — amplituda ponad 40 °C. To najlepsza ilustracja mechanizmu z zadania.

Nie myl amplitudy dobowej z roczną. Dobowa zależy głównie od zachmurzenia, wilgotności i bliskości wody; roczna — od szerokości geograficznej i stopnia kontynentalizmu.

Front nad Australią to najczęściej front chłodny. Australia leży na półkuli południowej, więc niże wirują tam zgodnie z ruchem wskazówek zegara — odwrotnie niż w Europie.

Treść zadania (CKE)

Zadanie 15 — geografia 2026, poziom rozszerzony, arkusz CKE — Fragment arkusza CKE MGEP-R0-100-A-2605 — zadanie 15. Na podstawie: CKE, matura maj 2026, geografia PR Oryginalny PDF CKE

Wpływ zachmurzenia na temperaturę

Pora doby	Bez chmur	Z chmurami	Skutek
dzień	pełne nasłonecznienie → silne nagrzanie	chmury odbijają i rozpraszają promieniowanie → słabsze nagrzanie	$t_{ma x}$ niższe
noc	swobodne wypromieniowanie ciepła → silne wychłodzenie	chmury pochłaniają i odsyłają promieniowanie długofalowe	$t_{min}$ wyższe
amplituda dobowa	duża	mała	maleje

Czynniki wpływające na amplitudę dobową temperatury

Czynnik	Amplituda duża	Amplituda mała
zachmurzenie	brak chmur	duże zachmurzenie
wilgotność powietrza	niska	wysoka
odległość od morza	w głębi lądu	nad morzem
pora roku	lato	zima (średnie szerokości)
szerokość geograficzna	strefa zwrotnikowa	strefa okołobiegunowa
pokrycie terenu	piasek, skała	las, łąka, woda
rzeźba	dno kotliny (zastoiska)	stok, wierzchowina

Miejsce	Typowa amplituda dobowa
Sahara	do 40–50 °C
step	15–20 °C
Polska (lato)	10–12 °C
wybrzeże morskie	3–6 °C
las równikowy	5–8 °C
ocean otwarty	poniżej 1 °C

Bilans radiacyjny — dwa rodzaje promieniowania

Rodzaj	Źródło	Długość fali	Rola chmur
krótkofalowe	Słońce	0,3–4 µm	odbijają (albedo) — chłodzą
długofalowe	powierzchnia Ziemi	4–100 µm	pochłaniają i odsyłają — ogrzewają

$albedo chmur \approx 40 - 90% albedo Ziemi (\overset{s}{ˊ} rednie) \approx 30%$

Fronty atmosferyczne

Front	Ruch mas	Chmury	Opady	Po przejściu
chłodny	zimne powietrze wypiera ciepłe	Cb (kłębiaste, potężne)	krótkie, ulewne, burze	ochłodzenie, przejaśnienia
ciepły	ciepłe nasuwa się na zimne	Ci → Cs → As → Ns	długotrwałe, ciągłe	ocieplenie, zachmurzenie
zokludowany	front chłodny dogania ciepły	mieszane	umiarkowane, długie	zanik kontrastu
stacjonarny	brak ruchu	warstwowe	długotrwałe	bez zmian

Układy baryczne na obu półkulach

Układ	Ciśnienie	Ruch powietrza	Kierunek wiatru N	Kierunek wiatru S
niż (cyklon)	niskie w centrum	wznoszący	przeciwnie do wskazówek zegara	zgodnie ze wskazówkami
wyż (antycyklon)	wysokie w centrum	opadający	zgodnie ze wskazówkami	przeciwnie

Cecha	Niż	Wyż
zachmurzenie	duże	małe
opady	tak	nie
amplituda dobowa	mała	duża
pogoda latem	chłodniej, deszczowo	upalnie
pogoda zimą	łagodniej, śnieg	mróz, mgły, smog

Australia z zadania leży na półkuli południowej, więc powietrze wokół niżu N krąży zgodnie z ruchem wskazówek zegara.

Punktacja CKE

1 pkt — poprawne wyjaśnienie odnoszące się do przyczyny zmniejszenia amplitudy: mniejsze nasłonecznienie w dzień (niższe maksimum) albo utrudnione wypromieniowanie w nocy (wyższe minimum).
Razem: 1 pkt.

Rozumiesz, jak to rozwiązać?

Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji

matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „amplituda dobowa temperatury, zachmurzenie, front atmosferyczny, nasloneczenie, wypromieniowanie" zrobisz samodzielnie.

Otwórz matury-online.pl