Zadanie 15
Matura z geografii, maj 2026, poziom rozszerzony
Wymaganie: Zakres rozszerzony I.7) Zdający identyfikuje zależności przyczynowo-skutkowe, funkcjonalne i czasowe między elementami przestrzeni geograficznej; III.2) Zdający przedstawia charakterystyczne zmiany pogody w czasie przemieszczania się frontów atmosferycznych; III.7) Zdający dostrzega prawidłowości w rozmieszczeniu zjawisk i procesów atmosferycznych.
Zakres podstawowy III.4) Zdający analizuje zdjęcia satelitarne w celu przedstawienia aktualnego stanu pogody.
Treść zadania
Na zdjęciu satelitarnym przedstawiono zachmurzenie nad Australią i przyległymi akwenami. Literą N oznaczono centrum niżu barycznego, niebieską sygnaturą — front atmosferyczny, który przemieszcza się na północny wschód, a literą X — wybrany obszar (obecnie bezchmurny).
Polecenie (0–1). Wyjaśnij, dlaczego nasunięcie się strefy zachmurzenia związanej z frontem atmosferycznym nad obszar oznaczony literą X przyczyni się do zmniejszenia dobowej amplitudy temperatury powietrza na tym obszarze.
Źródło: arkusz CKE MGEP-R0-100-2605. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
Wyjaśnienie (przykładowe odpowiedzi zgodne z zasadami oceniania CKE; wystarczy jedno z dwóch ujęć):
W dzień — chmury obniżają maksimum. Duże zachmurzenie odbija i rozprasza promieniowanie słoneczne, zmniejszając nasłonecznienie (usłonecznienie) powierzchni. Do gruntu dociera mniej energii, więc powietrze nagrzewa się słabiej — temperatura maksymalna w pochmurny dzień jest niższa niż przy bezchmurnym niebie.
W nocy — chmury podnoszą minimum. Chmury pochłaniają promieniowanie długofalowe wysyłane przez nagrzaną powierzchnię Ziemi i wypromieniowują je z powrotem ku powierzchni. Utrudniają w ten sposób wypromieniowanie ciepła, więc temperatura w nocy nie spada tak nisko jak przy bezchmurnym niebie.
Wniosek: maksimum dobowe zostaje obniżone, a minimum podwyższone, zatem różnica między nimi — czyli amplituda dobowa — maleje:
Nie wystarczy napisać „bo będzie chłodniej". Amplituda to różnica maksimum i minimum — zadanie wymaga wyjaśnienia, dlaczego ta różnica maleje, a nie dlaczego spada temperatura.
Wystarczy jedno ujęcie, ale musi być pełne. Klucz uznaje albo mechanizm dzienny (mniejsze nasłonecznienie → niższe maksimum), albo nocny (utrudnione wypromieniowanie → wyższe minimum). Odpowiedź „chmury zasłaniają Słońce" bez wskazania wpływu na amplitudę nie punktuje.
Chmury działają w obie strony. W dzień chłodzą (odbijają promieniowanie krótkofalowe — efekt albedo), w nocy ogrzewają (zatrzymują promieniowanie długofalowe — efekt cieplarniany). Oba skutki zmniejszają amplitudę.
Bardzo duże amplitudy dobowe występują na pustyniach. Powód: brak chmur i mało pary wodnej w powietrzu. To dobra ilustracja mechanizmu z zadania.
Nie myl amplitudy dobowej z roczną. Dobowa zależy głównie od zachmurzenia, wilgotności i bliskości wody; roczna — od szerokości geograficznej i stopnia kontynentalizmu.
Na zdjęciu front oznaczono linią z trójkątami — to symbol frontu chłodnego. Australia leży na półkuli południowej, więc powietrze wokół niżu krąży tam zgodnie z ruchem wskazówek zegara — odwrotnie niż w Europie.
Treść zadania (CKE)
Wpływ zachmurzenia na temperaturę
| Pora doby | Bez chmur | Z chmurami | Skutek |
|---|---|---|---|
| dzień | pełne nasłonecznienie → silne nagrzanie | chmury odbijają i rozpraszają promieniowanie → słabsze nagrzanie | niższe |
| noc | swobodne wypromieniowanie ciepła → silne wychłodzenie | chmury pochłaniają i odsyłają promieniowanie długofalowe | wyższe |
| amplituda dobowa | duża | mała | maleje |
Czynniki wpływające na amplitudę dobową temperatury
| Czynnik | Amplituda duża | Amplituda mała |
|---|---|---|
| zachmurzenie | brak chmur | duże zachmurzenie |
| wilgotność powietrza | niska | wysoka |
| odległość od morza | w głębi lądu | nad morzem |
| pora roku | lato | zima (średnie szerokości) |
| szerokość geograficzna | strefa zwrotnikowa | strefa okołobiegunowa |
| pokrycie terenu | piasek, skała | las, łąka, woda |
| rzeźba | dno kotliny (zastoiska) | stok, wierzchowina |
Bilans radiacyjny — dwa rodzaje promieniowania
| Rodzaj | Źródło | Długość fali | Rola chmur |
|---|---|---|---|
| krótkofalowe | Słońce | 0,3–4 µm | odbijają (albedo) — chłodzą |
| długofalowe | powierzchnia Ziemi | 4–100 µm | pochłaniają i odsyłają — ogrzewają |
Fronty atmosferyczne
| Front | Ruch mas | Chmury | Opady | Po przejściu |
|---|---|---|---|---|
| chłodny | zimne powietrze wypiera ciepłe | Cb (kłębiaste, potężne) | krótkie, ulewne, burze | ochłodzenie, przejaśnienia |
| ciepły | ciepłe nasuwa się na zimne | Ci → Cs → As → Ns | długotrwałe, ciągłe | ocieplenie, zachmurzenie |
| zokludowany | front chłodny dogania ciepły | mieszane | umiarkowane, długie | zanik kontrastu |
| stacjonarny | brak ruchu | warstwowe | długotrwałe | bez zmian |
Układy baryczne na obu półkulach
| Układ | Ciśnienie | Ruch powietrza | Kierunek wiatru N | Kierunek wiatru S |
|---|---|---|---|---|
| niż (cyklon) | niskie w centrum | wznoszący | przeciwnie do wskazówek zegara | zgodnie ze wskazówkami |
| wyż (antycyklon) | wysokie w centrum | opadający | zgodnie ze wskazówkami | przeciwnie |
| Cecha | Niż | Wyż |
|---|---|---|
| zachmurzenie | duże | małe |
| opady | częste | rzadkie |
| amplituda dobowa | mała | duża |
| pogoda latem | chłodniej, deszczowo | upalnie |
| pogoda zimą | łagodniej, śnieg | mróz, mgły, smog |
Australia z zadania leży na półkuli południowej, więc powietrze wokół niżu N krąży zgodnie z ruchem wskazówek zegara.
Punktacja CKE
- 1 pkt — poprawne wyjaśnienie odnoszące się do przyczyny zmniejszenia amplitudy: mniejsze nasłonecznienie w dzień (niższe maksimum) albo utrudnione wypromieniowanie w nocy (wyższe minimum).
- 0 pkt — odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „front atmosferyczny, amplituda dobowa temperatury, zachmurzenie, wypromieniowanie” zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl