Zadanie 18
Matura z geografii, maj 2026, poziom rozszerzony
Wymaganie: Zakres rozszerzony I.7) Zdający identyfikuje zależności przyczynowo-skutkowe, funkcjonalne i czasowe między elementami przestrzeni geograficznej; VIII.5) Zdający wyróżnia fazy urbanizacji; XXI.1) Zdający charakteryzuje problemy demograficzne w skali krajowej (migracje).
Zakres podstawowy I.5) Zdający interpretuje dane liczbowe przedstawione w postaci tabel; VIII.11) Zdający określa główne przyczyny i skutki urbanizacji oraz analizuje zróżnicowanie wskaźnika urbanizacji na świecie i w Polsce.
Treść zadania
W tabeli podano współczynnik urbanizacji wybranych państw w 2023 roku. Wartość współczynnika urbanizacji w Polsce utrzymuje się na poziomie około 60%.
| Państwo | Współczynnik urbanizacji (%) |
|---|---|
| Argentyna | 92,5 |
| Brazylia | 87,8 |
| Kolumbia | 82,4 |
| Meksyk | 81,6 |
| Polska (dla porównania) | ok. 60 |
Polecenie (0–1). Wyjaśnij, dlaczego państwa wymienione w tabeli charakteryzują się wyższą wartością współczynnika urbanizacji niż Polska.
Źródło: arkusz CKE MGEP-R0-100-2605. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
Wyjaśnienie (przykładowe odpowiedzi zgodne z zasadami oceniania CKE; wystarczy jedna z nich):
1. Nadurbanizacja (urbanizacja pozorna). W państwach Ameryki Łacińskiej wzrost miast wyprzedził rozwój gospodarczy — miasta rozrosły się szybciej, niż powstawały w nich miejsca pracy, mieszkania i infrastruktura. Wysoki współczynnik urbanizacji nie odzwierciedla więc poziomu rozwoju, lecz niekontrolowany napływ ludności ze wsi.
2. Migracje do slumsów. Ubodzy mieszkańcy obszarów peryferyjnych masowo migrują do wielkich aglomeracji w poszukiwaniu pracy, osiedlając się w dzielnicach nędzy (fawele w Brazylii, villas miseria w Argentynie, ciudades perdidas w Meksyku). Formalnie stają się ludnością miejską, co podnosi współczynnik urbanizacji.
3. Obecność megamiast. W państwach tych funkcjonują zespoły miejskie liczące po kilka–kilkanaście milionów mieszkańców (Buenos Aires, São Paulo, Rio de Janeiro, Meksyk, Bogotá), które skupiają ogromną część ludności kraju. W Polsce nie ma tak dużych zespołów miejskich, a sieć osadnicza jest bardziej równomierna.
4. Zmechanizowane rolnictwo plantacyjne. Rozwój wielkoobszarowych, zmechanizowanych plantacji (soja, trzcina cukrowa, kawa, hodowla bydła) ogranicza zapotrzebowanie na pracę na wsi i wypycha drobnych rolników do miast. W Polsce dominuje rozdrobnione rolnictwo rodzinne, które zatrzymuje ludność na wsi.
Kontekst dla Polski. Współczynnik urbanizacji w Polsce utrzymuje się na poziomie ok. 60% (tak podaje treść zadania). Jedną z przyczyn jest suburbanizacja: mieszkańcy miast przenoszą się na przedmieścia, formalnie należące do gmin wiejskich, choć nadal pracują w mieście.
Wysoka urbanizacja ≠ wysoki poziom rozwoju. To sedno zadania. Argentyna ma wyższy współczynnik urbanizacji niż wiele bogatszych państw Europy Zachodniej. Nadmierny wzrost miast w stosunku do poziomu rozwoju gospodarczego to nadurbanizacja (urbanizacja pozorna).
Nie wystarczy napisać „bo tam jest więcej miast”. Trzeba podać przyczynę, np. nadurbanizację, migracje do slumsów, obecność wielkich zespołów miejskich albo mechanizację rolnictwa.
Polska nie ma jednego dominującego, wielomilionowego zespołu miejskiego, co też wpływa na niższy udział ludności miejskiej.
Suburbanizacja obniża statystyki, nie realną miejskość. Ludzie z przedmieść żyją miejskim stylem życia, ale jeśli mieszkają w gminach wiejskich, w statystykach figurują jako ludność wiejska.
Współczynnik urbanizacji zależy od definicji miasta. W Polsce miastem jest miejscowość, która ma prawa miejskie (nie ma progu liczby mieszkańców); w innych państwach stosuje się różne kryteria, np. liczbę ludności. Porównania międzynarodowe trzeba więc traktować ostrożnie.
Fawele to nie „przedmieścia”. To dzielnice nędzy — nieformalna zabudowa, często bez tytułu prawnego do gruntu, wody bieżącej i kanalizacji.
Treść zadania (CKE)
Współczynnik urbanizacji na świecie (2023)
| Państwo | (dane z zadania) |
|---|---|
| Argentyna | 92,5% |
| Brazylia | 87,8% |
| Kolumbia | 82,4% |
| Meksyk | 81,6% |
| Polska | ok. 60% |
Urbanizacja klasyczna a nadurbanizacja
| Cecha | Urbanizacja klasyczna (Europa) | Nadurbanizacja (Ameryka Łac., Afryka) |
|---|---|---|
| tempo | powolne, rozłożone na długi czas | gwałtowne, w kilkadziesiąt lat |
| motor | rozwój przemysłu i miejsc pracy | bieda na wsi (czynnik wypychający) |
| miejsca pracy | powstają w miastach | brak — bezrobocie, szara strefa |
| infrastruktura | nadąża za wzrostem | nie nadąża |
| efekt mieszkaniowy | osiedla, kamienice | slumsy, fawele |
| poziom życia | rośnie | często spada |
Czynniki migracji wieś → miasto
| Wypychające (push) — na wsi | Przyciągające (pull) — w mieście |
|---|---|
| bieda, brak pracy | nadzieja na pracę i wyższe zarobki |
| mechanizacja rolnictwa | dostęp do edukacji i opieki zdrowotnej |
| koncentracja ziemi (latyfundia) | infrastruktura, elektryczność, woda |
| brak infrastruktury i usług | rozrywka, awans społeczny |
| klęski żywiołowe, susze | pomoc rodziny już mieszkającej w mieście |
| konflikty zbrojne | anonimowość, wolność obyczajowa |
Dzielnice nędzy — nazwy lokalne
| Nazwa | Kraj / region |
|---|---|
| fawele (favelas) | Brazylia |
| villas miseria | Argentyna |
| ciudades perdidas | Meksyk |
| bidonville | Afryka frankofońska |
Wielkie aglomeracje Ameryki Łacińskiej
Wśród państw z tabeli wielomilionowe zespoły miejskie tworzą m.in. São Paulo i Rio de Janeiro (Brazylia), Meksyk (Ciudad de México), Buenos Aires (Argentyna) i Bogotá (Kolumbia). Żadna aglomeracja w Polsce nie dorównuje im liczbą mieszkańców.
Fazy urbanizacji
| Faza | Co się dzieje | Miasto centralne | Strefa podmiejska |
|---|---|---|---|
| urbanizacja | napływ ze wsi do miasta | rośnie | rośnie wolno |
| suburbanizacja | wyprowadzki na przedmieścia | maleje | szybko rośnie |
| dezurbanizacja | odpływ z całej aglomeracji | maleje | maleje |
| reurbanizacja | powrót do centrum, rewitalizacja | znów rośnie | stabilna |
W Polsce wyraźnie zaznacza się suburbanizacja — to jedna z przyczyn, dla których współczynnik urbanizacji nie rośnie mimo coraz bardziej „miejskiego” stylu życia.
Rolnictwo plantacyjne a odpływ ludności ze wsi
| Cecha | Latyfundia / plantacje (Ameryka Łac.) | Gospodarstwa rodzinne (Polska) |
|---|---|---|
| wielkość | setki–tysiące ha | przeważnie małe |
| mechanizacja | bardzo wysoka | średnia |
| zatrudnienie na 100 ha | niskie | wysokie |
| własność ziemi | skoncentrowana | rozdrobniona |
| skutek społeczny | wypychanie ludności do miast | zatrzymanie ludności na wsi |
Punktacja CKE
- 1 pkt — poprawne wyjaśnienie odnoszące się do przyczyn wysokiej wartości współczynnika urbanizacji w państwach z tabeli: nadurbanizacja / urbanizacja pozorna, migracje do slumsów, obecność wielkich zespołów miejskich albo mechanizacja rolnictwa plantacyjnego (przykłady z zasad oceniania).
- 0 pkt — odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „wspolczynnik urbanizacji, nadurbanizacja, urbanizacja pozorna, slumsy, Ameryka Lacinska, megamiasta” zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl