Zadanie 26
Matura z geografii, maj 2026, poziom rozszerzony
Wymaganie: Zakres rozszerzony I.7) Zdający identyfikuje zależności przyczynowo-skutkowe, funkcjonalne i czasowe między elementami przestrzeni geograficznej; IX.3) Zdający wykazuje wpływ rozwoju nowych technologii na przemiany wewnątrzsektorowe na wybranych przykładach; XIX.3) Zdający prezentuje przykłady sposobów pokonywania przyrodniczych ograniczeń działalności gospodarczej człowieka.
Zakres podstawowy I.5) Zdający interpretuje dane liczbowe przedstawione w postaci tabel; XI.1) Zdający wyjaśnia wpływ czynników lokalizacji przemysłu na rozmieszczenie i rozwój wybranych jego działów; XI.6) Zdający dyskutuje na temat pozytywnych skutków stosowania odnawialnych źródeł energii.
Treść zadania
Na fotografii przedstawiono elektrownię szczytowo-pompową funkcjonującą w Polsce na Pojezierzu Pomorskim (widać zbiornik górny na wzniesieniu, rurociągi na stoku i budynek elektrowni nad jeziorem).
Tekst źródłowy (odnosi się do jednego z rodzajów elektrowni wodnych stosowanego w Europie Zachodniej). Elektrownia pływowa o mocy 240 MW u ujścia rzeki Rance we Francji jest najstarszą elektrownią tego typu na świecie. Została uruchomiona w 1966 roku i stanowi źródło energii dla regionu Bretanii. Na rzece zlokalizowano zaporę z przepustami, które są otwierane i zamykane wraz z przypływami i odpływami, tak aby umożliwić wykorzystanie potencjału pływów do produkcji energii elektrycznej. W tej elektrowni zainstalowano 24 turbiny, które produkują 550 GWh energii elektrycznej rocznie, co odpowiada zużyciu energii w mieście wielkości Rennes we Francji.
Budowę elektrowni pływowej — ze względu na zapotrzebowanie na energię elektryczną w regionie — rozważa się u ujścia rzeki Mersey w Liverpoolu. Jako przewidywalne źródło energii odnawialnej może stanowić rozwiązanie alternatywne w Wielkiej Brytanii dla innych rodzajów energetyki odnawialnej, w których produkcja energii jest uzależniona od warunków pogodowych.
Bilans energii elektrycznej w Polsce w 2022 r. (GWh):
| Wyszczególnienie | Wartość |
|---|---|
| Przychód | 194 986 |
| ze źródeł krajowych — produkcja | 179 748 |
| w tym elektrownie cieplne | 134 657 |
| wodne (w tym szczytowo-pompowe), wiatrowe i słoneczne | 31 108 |
| import | 15 238 |
| Rozchód | 194 986 |
| zużycie krajowe | 169 260 |
| zużycie w elektrowniach szczytowo-pompowych | 1 501 |
| zużycie bezpośrednie | 167 759 |
| w tym gospodarstwa domowe | 25 860 |
| eksport | 16 915 |
| straty i różnice bilansowe | 8 811 |
Polecenie (0–3). Przedstaw dwie różnice w zakresie przyrodniczych czynników lokalizacji między elektrownią na fotografii a typem elektrowni opisanym w tekście, a następnie wyjaśnij, dlaczego elektrownie szczytowo-pompowe nie tylko są składnikiem przychodu, lecz także przyczyniają się do zużycia energii elektrycznej podanego w tabeli.
Źródło: arkusz CKE MGEP-R0-100-2605. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
Dwie różnice w przyrodniczych czynnikach lokalizacji (przykładowe odpowiedzi zgodne z zasadami oceniania CKE; wystarczą dwie):
Położenie względem morza. Elektrownie pływowe muszą być lokalizowane na wybrzeżu morza, u ujścia rzek (w estuariach), natomiast elektrownie szczytowo-pompowe mogą powstawać w głębi lądu, z dala od morza.
Amplituda pływów. Elektrownie pływowe wymagają akwenu o dużej amplitudzie pływów, a dla elektrowni szczytowo-pompowych wielkość pływów nie ma żadnego znaczenia.
Deniwelacje terenu. Elektrownie szczytowo-pompowe wymagają obszaru o dużych deniwelacjach — różnicy wysokości między zbiornikiem górnym a dolnym; przy elektrowniach pływowych deniwelacje terenu nie mają znaczenia.
Wyjaśnienie — dlaczego elektrownia szczytowo-pompowa jest jednocześnie źródłem i odbiorcą energii:
Elektrownia szczytowo-pompowa działa w dwóch trybach:
W okresie małego zapotrzebowania na energię (zwykle w nocy) — elektrownia pobiera energię z sieci, aby pompami przetłoczyć wodę ze zbiornika dolnego do górnego. Wtedy jest odbiorcą energii i pojawia się w tabeli jako zużycie (1 501 GWh).
W godzinach szczytu zapotrzebowania — woda spływa ze zbiornika górnego do dolnego, napędzając turbiny, które produkują energię elektryczną. Wtedy elektrownia jest wytwórcą i wchodzi do przychodu (w pozycji „elektrownie wodne, wiatrowe i słoneczne").
Elektrownia szczytowo-pompowa nie jest więc źródłem energii, lecz jej magazynem. W cyklu pompowanie–wytwarzanie część energii jest tracona, ale elektrownia pozwala przenieść energię z okresu małego na okres dużego zapotrzebowania i stabilizuje pracę systemu elektroenergetycznego.
Klucz wymaga różnic w czynnikach PRZYRODNICZYCH. Odpowiedzi typu „w Polsce nie ma tradycji budowy elektrowni pływowych" albo „to droższa inwestycja" nie punktują — to czynniki pozaprzyrodnicze.
Różnica musi być sformułowana jako przeciwstawienie. Napisanie samego „elektrownie pływowe leżą nad morzem" to za mało — trzeba dopisać, czym różni się pod tym względem elektrownia szczytowo-pompowa („a szczytowo-pompowe mogą leżeć w głębi lądu").
Punktacja jest wieloskładnikowa. 2 różnice + wyjaśnienie = 3 pkt; 1 różnica + wyjaśnienie = 2 pkt; 2 różnice bez wyjaśnienia = 2 pkt; samo wyjaśnienie = 1 pkt. Warto napisać wszystkie części.
Elektrownia szczytowo-pompowa to magazyn, nie źródło energii. Zużywa więcej energii, niż wytwarza — bilans netto jest ujemny. Jej sens gospodarczy to wyrównywanie dobowych wahań zapotrzebowania i stabilizacja systemu, a nie produkcja.
Polska nie ma warunków dla energetyki pływowej. Pływy na Bałtyku są bardzo małe — to morze śródlądowe, słabo połączone z oceanem.
„Przewidywalne źródło" z tekstu to kluczowa zaleta pływów. Pływy wynikają z ruchów Księżyca i Słońca, więc dają się obliczyć na lata naprzód — w przeciwieństwie do wiatru i słońca, których produkcja zależy od pogody.
Zwróć uwagę na strukturę tabeli. Elektrownie szczytowo-pompowe występują w niej dwukrotnie: w przychodzie (razem z wodnymi, wiatrowymi i słonecznymi — 31 108 GWh) i w rozchodzie (osobna pozycja — 1 501 GWh). To właśnie ten paradoks tłumaczy zadanie.
Treść zadania (CKE)
Czynniki lokalizacji — porównanie
| Czynnik przyrodniczy | Elektrownia szczytowo-pompowa | Elektrownia pływowa |
|---|---|---|
| położenie | w głębi lądu (dowolne) | wybrzeże morza, ujście rzeki (estuarium) |
| amplituda pływów | bez znaczenia | kluczowa — musi być duża |
| deniwelacje terenu | duże, konieczne | bez znaczenia |
| zasoby wodne | często jezioro jako jeden ze zbiorników | woda morska |
Elektrownie szczytowo-pompowe w Polsce
| Elektrownia | Uwagi |
|---|---|
| Żarnowiec | największa w Polsce, na Pojezierzu Pomorskim |
| Porąbka-Żar | zbiornik górny na Górze Żar (Beskid Mały) |
| Żydowo | Pojezierze Pomorskie |
Elektrownia z fotografii leży na Pojezierzu Pomorskim; arkusz nie podaje jej nazwy.
Jak działa elektrownia szczytowo-pompowa
| Faza | Pora doby | Kierunek wody | Rola w systemie | Pozycja w bilansie |
|---|---|---|---|---|
| pompowanie | okres małego zapotrzebowania (zwykle noc) | dolny → górny zbiornik | odbiorca energii | zużycie (1 501 GWh) |
| generowanie | szczyt zapotrzebowania | górny → dolny zbiornik | wytwórca energii | przychód |
Sens systemowy: szybkie wyrównywanie wahań zapotrzebowania na moc — elektrownia działa jak magazyn energii i rezerwa w systemie.
Bilans energii elektrycznej Polski 2022 — struktura
| Pozycja | GWh | Udział |
|---|---|---|
| PRZYCHÓD RAZEM | 194 986 | 100% |
| produkcja krajowa | 179 748 | 92,2% |
| — elektrownie cieplne | 134 657 | 69,1% |
| — wodne (w tym szczytowo-pompowe), wiatrowe, słoneczne | 31 108 | 16,0% |
| — pozostałe (różnica; tabela ich nie wymienia) | 13 983 | 7,2% |
| import | 15 238 | 7,8% |
| ROZCHÓD RAZEM | 194 986 | 100% |
| zużycie krajowe | 169 260 | 86,8% |
| — elektrownie szczytowo-pompowe | 1 501 | 0,8% |
| — zużycie bezpośrednie | 167 759 | 86,0% |
| — w tym gospodarstwa domowe | 25 860 | 13,3% |
| eksport | 16 915 | 8,7% |
| straty i różnice bilansowe | 8 811 | 4,5% |
Rodzaje elektrowni wodnych
| Typ | Zasada działania | Warunki lokalizacji | Przykład |
|---|---|---|---|
| przepływowa | wykorzystuje naturalny przepływ rzeki | duży przepływ, spad | Włocławek (Wisła) |
| zbiornikowa (zaporowa) | woda ze sztucznego zbiornika | dolina do przegrodzenia | Trzy Przełomy (Chiny) |
| szczytowo-pompowa | magazynowanie energii, dwa zbiorniki | duże deniwelacje | Żarnowiec |
| pływowa | wykorzystuje przypływy i odpływy | estuarium, duża amplituda pływów | La Rance (Francja) |
Elektrownia pływowa La Rance
| Cecha | Wartość |
|---|---|
| lokalizacja | estuarium rzeki Rance, Bretania, Francja |
| uruchomienie | 1966 r. — najstarsza na świecie |
| moc | 240 MW |
| produkcja roczna | 550 GWh |
| liczba turbin | 24 |
| amplituda pływów | jedna z największych w Europie |
(Dane z tekstu źródłowego w arkuszu, poza ostatnim wierszem.) Na Bałtyku pływy są bardzo małe, więc energetyka pływowa nie ma tam warunków.
Przewidywalność źródeł odnawialnych
| Źródło | Przewidywalność | Zależy od |
|---|---|---|
| pływowe | bardzo wysoka — obliczalna na lata | ruch Księżyca i Słońca |
| wodne przepływowe | wysoka | przepływ rzeki, pora roku |
| geotermalne | bardzo wysoka | zasoby ciepła Ziemi |
| biomasa | wysoka | dostępność surowca |
| wiatrowe | niska | pogoda |
| słoneczne | średnia (dobowo tak, pogodowo nie) | zachmurzenie, pora roku |
To właśnie przewidywalność jest — zgodnie z tekstem źródłowym — główną przewagą energetyki pływowej nad wiatrową i słoneczną.
Punktacja CKE
- 3 pkt — poprawne przedstawienie dwóch różnic i poprawne wyjaśnienie.
- 2 pkt — jedna różnica i wyjaśnienie albo dwie różnice bez wyjaśnienia.
- 1 pkt — jedna różnica albo samo wyjaśnienie.
- 0 pkt — odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „energetyka, elektrownia szczytowo-pompowa, elektrownia pływowa, czynniki lokalizacji, bilans energii elektrycznej, magazynowanie energii” zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl