m Matura-Online.pl Rozwiązania zadań maturalnych
MGEP-R0-100-2605 • Otwarte rozszerzone • 3 pkt • Trudność: ★★★★☆

Zadanie 26

Matura z geografii, maj 2026, poziom rozszerzony

Wymaganie:

Zakres rozszerzony I.7) Zdający identyfikuje zależności przyczynowo-skutkowe, funkcjonalne i czasowe między elementami przestrzeni geograficznej; IX.3) Zdający wykazuje wpływ rozwoju nowych technologii na przemiany wewnątrzsektorowe na wybranych przykładach; XIX.3) Zdający prezentuje przykłady sposobów pokonywania przyrodniczych ograniczeń działalności gospodarczej człowieka. Zakres podstawowy I.5) Zdający interpretuje dane liczbowe przedstawione w postaci tabel; XI.1) Zdający wyjaśnia wpływ czynników lokalizacji przemysłu na rozmieszczenie i rozwój wybranych jego działów; XI.6) Zdający dyskutuje na temat pozytywnych skutków stosowania odnawialnych źródeł energii.

Treść zadania

Na fotografii przedstawiono elektrownię szczytowo-pompową funkcjonującą w Polsce na Pojezierzu Pomorskim (widać zbiornik górny na wzniesieniu, rurociągi na stoku i budynek elektrowni nad jeziorem).

Tekst źródłowy (odnosi się do jednego z rodzajów elektrowni wodnych stosowanego w Europie Zachodniej). Elektrownia pływowa o mocy 240 MW u ujścia rzeki Rance we Francji jest najstarszą elektrownią tego typu na świecie. Została uruchomiona w 1966 roku i stanowi źródło energii dla regionu Bretanii. Na rzece zlokalizowano zaporę z przepustami, które są otwierane i zamykane wraz z przypływami i odpływami, tak aby umożliwić wykorzystanie potencjału pływów do produkcji energii elektrycznej. W tej elektrowni zainstalowano 24 turbiny, które produkują 550 GWh energii elektrycznej rocznie, co odpowiada zużyciu energii w mieście wielkości Rennes we Francji.

Budowę elektrowni pływowej — ze względu na zapotrzebowanie na energię elektryczną w regionie — rozważa się u ujścia rzeki Mersey w Liverpoolu. Jako przewidywalne źródło energii odnawialnej może stanowić rozwiązanie alternatywne w Wielkiej Brytanii dla innych rodzajów energetyki odnawialnej, w których produkcja energii jest uzależniona od warunków pogodowych.

Bilans energii elektrycznej w Polsce w 2022 r. (GWh):

Wyszczególnienie Wartość
Przychód 194 986
ze źródeł krajowych — produkcja 179 748
w tym elektrownie cieplne 134 657
wodne (w tym szczytowo-pompowe), wiatrowe i słoneczne 31 108
import 15 238
Rozchód 194 986
zużycie krajowe 169 260
zużycie w elektrowniach szczytowo-pompowych 1 501
zużycie bezpośrednie 167 759
w tym gospodarstwa domowe 25 860
eksport 16 915
straty i różnice bilansowe 8 811

Polecenie (0–3). Przedstaw dwie różnice w zakresie przyrodniczych czynników lokalizacji między elektrownią na fotografii a typem elektrowni opisanym w tekście, a następnie wyjaśnij, dlaczego elektrownie szczytowo-pompowe nie tylko są składnikiem przychodu, lecz także przyczyniają się do zużycia energii elektrycznej podanego w tabeli.

Fotografia lotnicza elektrowni szczytowo-pompowej na Pojezierzu Pomorskim ze zbiornikiem górnym, rurociągami na stoku i budynkiem nad jeziorem.
Na podstawie: arkusz CKE MGEP-R0-100-2605 Oryginalny PDF CKE, str. 30

Źródło: arkusz CKE MGEP-R0-100-2605. Otwórz oryginalny PDF

Rozwiązanie

Dwie różnice w przyrodniczych czynnikach lokalizacji (przykładowe odpowiedzi zgodne z zasadami oceniania CKE; wystarczą dwie):

  1. Położenie względem morza. Elektrownie pływowe muszą być lokalizowane na wybrzeżu morza, u ujścia rzek (w estuariach), natomiast elektrownie szczytowo-pompowe mogą powstawać w głębi lądu, z dala od morza.

  2. Amplituda pływów. Elektrownie pływowe wymagają akwenu o dużej amplitudzie pływów, a dla elektrowni szczytowo-pompowych wielkość pływów nie ma żadnego znaczenia.

  3. Deniwelacje terenu. Elektrownie szczytowo-pompowe wymagają obszaru o dużych deniwelacjach — różnicy wysokości między zbiornikiem górnym a dolnym; przy elektrowniach pływowych deniwelacje terenu nie mają znaczenia.

Wyjaśnienie — dlaczego elektrownia szczytowo-pompowa jest jednocześnie źródłem i odbiorcą energii:

Elektrownia szczytowo-pompowa działa w dwóch trybach:

  • W okresie małego zapotrzebowania na energię (zwykle w nocy) — elektrownia pobiera energię z sieci, aby pompami przetłoczyć wodę ze zbiornika dolnego do górnego. Wtedy jest odbiorcą energii i pojawia się w tabeli jako zużycie (1 501 GWh).

  • W godzinach szczytu zapotrzebowania — woda spływa ze zbiornika górnego do dolnego, napędzając turbiny, które produkują energię elektryczną. Wtedy elektrownia jest wytwórcą i wchodzi do przychodu (w pozycji „elektrownie wodne, wiatrowe i słoneczne").

Elektrownia szczytowo-pompowa nie jest więc źródłem energii, lecz jej magazynem. W cyklu pompowanie–wytwarzanie część energii jest tracona, ale elektrownia pozwala przenieść energię z okresu małego na okres dużego zapotrzebowania i stabilizuje pracę systemu elektroenergetycznego.

Typowy błąd / pułapka

Klucz wymaga różnic w czynnikach PRZYRODNICZYCH. Odpowiedzi typu „w Polsce nie ma tradycji budowy elektrowni pływowych" albo „to droższa inwestycja" nie punktują — to czynniki pozaprzyrodnicze.

Różnica musi być sformułowana jako przeciwstawienie. Napisanie samego „elektrownie pływowe leżą nad morzem" to za mało — trzeba dopisać, czym różni się pod tym względem elektrownia szczytowo-pompowa („a szczytowo-pompowe mogą leżeć w głębi lądu").

Punktacja jest wieloskładnikowa. 2 różnice + wyjaśnienie = 3 pkt; 1 różnica + wyjaśnienie = 2 pkt; 2 różnice bez wyjaśnienia = 2 pkt; samo wyjaśnienie = 1 pkt. Warto napisać wszystkie części.

Elektrownia szczytowo-pompowa to magazyn, nie źródło energii. Zużywa więcej energii, niż wytwarza — bilans netto jest ujemny. Jej sens gospodarczy to wyrównywanie dobowych wahań zapotrzebowania i stabilizacja systemu, a nie produkcja.

Polska nie ma warunków dla energetyki pływowej. Pływy na Bałtyku są bardzo małe — to morze śródlądowe, słabo połączone z oceanem.

„Przewidywalne źródło" z tekstu to kluczowa zaleta pływów. Pływy wynikają z ruchów Księżyca i Słońca, więc dają się obliczyć na lata naprzód — w przeciwieństwie do wiatru i słońca, których produkcja zależy od pogody.

Zwróć uwagę na strukturę tabeli. Elektrownie szczytowo-pompowe występują w niej dwukrotnie: w przychodzie (razem z wodnymi, wiatrowymi i słonecznymi — 31 108 GWh) i w rozchodzie (osobna pozycja — 1 501 GWh). To właśnie ten paradoks tłumaczy zadanie.

Treść zadania (CKE)

Zadanie 26 — geografia 2026, poziom rozszerzony, arkusz CKE
Fragment arkusza CKE MGEP-R0-100-A-2605 — zadanie 26. Na podstawie: CKE, matura maj 2026, geografia PR Oryginalny PDF CKE, str. 30

Czynniki lokalizacji — porównanie

Czynnik przyrodniczyElektrownia szczytowo-pompowaElektrownia pływowa
położeniew głębi lądu (dowolne)wybrzeże morza, ujście rzeki (estuarium)
amplituda pływówbez znaczeniakluczowa — musi być duża
deniwelacje terenuduże, koniecznebez znaczenia
zasoby wodneczęsto jezioro jako jeden ze zbiornikówwoda morska

Elektrownie szczytowo-pompowe w Polsce

ElektrowniaUwagi
Żarnowiecnajwiększa w Polsce, na Pojezierzu Pomorskim
Porąbka-Żarzbiornik górny na Górze Żar (Beskid Mały)
ŻydowoPojezierze Pomorskie

Elektrownia z fotografii leży na Pojezierzu Pomorskim; arkusz nie podaje jej nazwy.

Jak działa elektrownia szczytowo-pompowa

FazaPora dobyKierunek wodyRola w systemiePozycja w bilansie
pompowanieokres małego zapotrzebowania (zwykle noc)dolny → górny zbiornikodbiorca energiizużycie (1 501 GWh)
generowanieszczyt zapotrzebowaniagórny → dolny zbiornikwytwórca energiiprzychód

Sens systemowy: szybkie wyrównywanie wahań zapotrzebowania na moc — elektrownia działa jak magazyn energii i rezerwa w systemie.

Bilans energii elektrycznej Polski 2022 — struktura

PozycjaGWhUdział
PRZYCHÓD RAZEM194 986100%
produkcja krajowa179 74892,2%
— elektrownie cieplne134 65769,1%
— wodne (w tym szczytowo-pompowe), wiatrowe, słoneczne31 10816,0%
— pozostałe (różnica; tabela ich nie wymienia)13 9837,2%
import15 2387,8%
ROZCHÓD RAZEM194 986100%
zużycie krajowe169 26086,8%
— elektrownie szczytowo-pompowe1 5010,8%
— zużycie bezpośrednie167 75986,0%
— w tym gospodarstwa domowe25 86013,3%
eksport16 9158,7%
straty i różnice bilansowe8 8114,5%

Rodzaje elektrowni wodnych

TypZasada działaniaWarunki lokalizacjiPrzykład
przepływowawykorzystuje naturalny przepływ rzekiduży przepływ, spadWłocławek (Wisła)
zbiornikowa (zaporowa)woda ze sztucznego zbiornikadolina do przegrodzeniaTrzy Przełomy (Chiny)
szczytowo-pompowamagazynowanie energii, dwa zbiornikiduże deniwelacjeŻarnowiec
pływowawykorzystuje przypływy i odpływyestuarium, duża amplituda pływówLa Rance (Francja)

Elektrownia pływowa La Rance

CechaWartość
lokalizacjaestuarium rzeki Rance, Bretania, Francja
uruchomienie1966 r. — najstarsza na świecie
moc240 MW
produkcja roczna550 GWh
liczba turbin24
amplituda pływówjedna z największych w Europie

(Dane z tekstu źródłowego w arkuszu, poza ostatnim wierszem.) Na Bałtyku pływy są bardzo małe, więc energetyka pływowa nie ma tam warunków.

Przewidywalność źródeł odnawialnych

ŹródłoPrzewidywalnośćZależy od
pływowebardzo wysoka — obliczalna na lataruch Księżyca i Słońca
wodne przepływowewysokaprzepływ rzeki, pora roku
geotermalnebardzo wysokazasoby ciepła Ziemi
biomasawysokadostępność surowca
wiatroweniskapogoda
słoneczneśrednia (dobowo tak, pogodowo nie)zachmurzenie, pora roku

To właśnie przewidywalność jest — zgodnie z tekstem źródłowym — główną przewagą energetyki pływowej nad wiatrową i słoneczną.

Punktacja CKE

  • 3 pkt — poprawne przedstawienie dwóch różnic i poprawne wyjaśnienie.
  • 2 pkt — jedna różnica i wyjaśnienie albo dwie różnice bez wyjaśnienia.
  • 1 pkt — jedna różnica albo samo wyjaśnienie.
  • 0 pkt — odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.

Rozumiesz, jak to rozwiązać?

Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji

matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „energetyka, elektrownia szczytowo-pompowa, elektrownia pływowa, czynniki lokalizacji, bilans energii elektrycznej, magazynowanie energii” zrobisz samodzielnie.

Otwórz matury-online.pl