Zadanie 14
Matura z geografii, maj 2026, poziom rozszerzony
Wymaganie: Zakres rozszerzony I.7) Zdający identyfikuje zależności przyczynowo-skutkowe, funkcjonalne i czasowe między elementami przestrzeni geograficznej; IV.1) Zdający wyjaśnia wpływ mechanizmu ENSO na środowisko geograficzne.
Zakres podstawowy I.3) Zdający czyta i interpretuje treści różnych map.
Treść zadania
Przedstawiono temperaturę powierzchniowych wód Oceanu Spokojnego w wybranych okresach podczas fazy neutralnej oraz fazy ciepłej (El Niño), różniących się cyrkulacją wód oceanicznych.
W fazie neutralnej wzdłuż wybrzeży Ameryki Południowej woda jest chłodna; podczas El Niño w tym samym rejonie woda jest wyraźnie cieplejsza.
Polecenie (0–1). Oceń prawdziwość stwierdzeń odnoszących się do wybrzeży Ameryki Południowej położonych między równikiem a 20°S. Wybierz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F — jeśli jest fałszywe.
- Różnica temperatury wód oceanicznych między fazą neutralną a fazą ciepłą świadczy o tym, że przyczyną El Niño jest nasilenie upwellingu.
- El Niño przyczynia się do intensyfikacji parowania wody morskiej i do wzrostu sum opadów atmosferycznych.
Źródło: arkusz CKE MGEP-R0-100-2605. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
FP
1. F
Jest dokładnie odwrotnie. Upwelling to wynoszenie zimnych wód głębinowych ku powierzchni — jego nasilenie obniżyłoby temperaturę wody, a mapa pokazuje wzrost temperatury podczas El Niño.
El Niño polega na osłabieniu (a nawet zaniku) upwellingu u wybrzeży Peru i Chile. Przyczyną jest osłabienie pasatów wschodnich, które w fazie neutralnej spychają ciepłą wodę powierzchniową na zachód, umożliwiając napływ zimnych wód z głębin. Gdy pasaty słabną, ciepła woda cofa się na wschód i „przykrywa" strefę upwellingu.
2. P
Cieplejsza woda przy powierzchni oznacza intensywniejsze parowanie i większe uwilgotnienie powietrza. Ciepłe, wilgotne powietrze wznosi się (konwekcja), tworzy chmury i daje obfite opady. Dlatego podczas El Niño na zwykle skrajnie suchych wybrzeżach Peru i Ekwadoru występują ulewy i powodzie.
El Niño = osłabienie upwellingu, nie jego nasilenie. To sedno pierwszego stwierdzenia. Nasilenie upwellingu to zjawisko przeciwne — La Niña, faza chłodna.
Upwelling przynosi zimną wodę. Wynoszone wody głębinowe są chłodne i bogate w składniki odżywcze — stąd bogactwo ryb u wybrzeży Peru. El Niño niszczy łowiska, bo odcina dopływ biogenów.
Nazwa pochodzi od Bożego Narodzenia. El Niño („Dzieciątko") — bo peruwiańscy rybacy zauważali ocieplenie wód w okolicach świąt, w grudniu.
Nie myl skutków po obu stronach Pacyfiku. El Niño sprzyja opadom i powodziom na zachodnich wybrzeżach Ameryki Południowej, a suszom w Australii i Indonezji. La Niña — zwykle odwrotnie.
Ciepła woda → parowanie → opady. To łańcuch, który warto mieć w głowie: wyższa temperatura wody = większe parowanie = więcej pary wodnej = silniejsza konwekcja = więcej opadów.
ENSO to zjawisko sprzężone ocean–atmosfera. Skrót ENSO (El Niño – Southern Oscillation) obejmuje zarówno zmiany temperatury oceanu, jak i Oscylację Południową — wahania ciśnienia między Tahiti a Darwin.
Treść zadania (CKE)
Trzy fazy ENSO
| Cecha | Faza neutralna | El Niño (faza ciepła) | La Niña (faza chłodna) |
|---|---|---|---|
| pasaty | normalne (E→W) | osłabione / odwrócone | wzmocnione |
| ciepła woda gromadzi się | na zachodzie (Indonezja) | przesuwa się na wschód (ku Peru) | silniej na zachodzie |
| upwelling u Peru | normalny | osłabiony / zanika | wzmożony |
| temperatura wody u Peru | chłodna | wyraźnie cieplejsza | bardzo chłodna |
| opady w Peru i Ekwadorze | znikome | ulewy, powodzie | susza |
| pogoda w Australii/Indonezji | typowa | susze, pożary | więcej opadów, powodzie |
| łowiska sardeli u Peru | bogate | załamanie | bardzo bogate |
| częstotliwość | — | co 2–7 lat | co 2–7 lat |
Upwelling — mechanizm
- Pasaty (wiatry wschodnie) spychają wodę powierzchniową od wybrzeża ku zachodowi.
- Dodatkowo działa efekt Coriolisa (spiralne odchylenie transportu Ekmana).
- Na miejsce odsuniętej wody wznoszą się wody głębinowe.
- Woda ta jest zimna i bogata w biogeny (azotany, fosforany, krzemiany).
- Efekt: niska temperatura powierzchni + eksplozja produkcji pierwotnej → jedne z najbogatszych łowisk świata.
| Rejon upwellingu | Prąd | Kraj |
|---|---|---|
| wybrzeże Peru i Chile | Peruwiański (Humboldta) | Peru, Chile |
| wybrzeże Namibii i Angoli | Benguelski | Namibia |
| wybrzeże Kalifornii | Kalifornijski | USA |
| wybrzeże Maroka i Sahary Zach. | Kanaryjski | Maroko |
| wybrzeże Somalii | Somalijski (sezonowy) | Somalia |
Skutki El Niño na świecie (typowe tendencje)
| Region | Skutek |
|---|---|
| Peru, Ekwador | ulewy, powodzie, osuwiska, załamanie rybołówstwa |
| Australia, Indonezja | susze, pożary buszu, spadek plonów |
| Indie | często osłabienie monsunu letniego |
| Afryka Wschodnia | często zwiększone opady |
| Afryka Południowa | często susza |
| cały świat | przejściowy wzrost średniej temperatury globalnej |
Cyrkulacja Walkera
| Faza | Ciśnienie u Indonezji | Ciśnienie u Peru | Ruch powietrza |
|---|---|---|---|
| neutralna | niskie | wysokie | wznoszenie na zachodzie, opadanie na wschodzie |
| El Niño | wzrasta | spada | komórka osłabiona lub odwrócona |
| La Niña | bardzo niskie | bardzo wysokie | komórka wzmocniona |
Różnicę ciśnienia mierzy wskaźnik Oscylacji Południowej (SOI) — ujemny podczas El Niño, dodatni podczas La Niña.
Temperatura wody a opady
Ten sam mechanizm tłumaczy, dlaczego:
- cyklony tropikalne powstają nad wodą o temperaturze co najmniej 26,5 °C,
- pustynie nadmorskie (Namib, Atakama) leżą przy zimnych prądach.
Punktacja CKE
- 1 pkt — odpowiedź poprawna: FP.
- 0 pkt — odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „El Nino, ENSO, upwelling, prad Peruwianski, cyrkulacja Walkera, opady w Ameryce Poludniowej” zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl