Zadanie 10
Matura z geografii, maj 2025, poziom rozszerzony
Wymaganie: 10.1: I.7 (zakres rozszerzony) — identyfikuje zależności przyczynowo-skutkowe, funkcjonalne i czasowe między elementami przestrzeni geograficznej; IV.4 (zakres rozszerzony) — opisuje cechy ustrojów rzecznych; I.5 (zakres podstawowy) — interpretuje dane liczbowe przedstawione w postaci wykresów; IV.4 (zakres podstawowy) — wyjaśnia zróżnicowanie sieci rzecznej na Ziemi.
10.2: I.7 (zakres rozszerzony); IV.4 (zakres podstawowy) — wyjaśnia zróżnicowanie sieci rzecznej na Ziemi.
Treść zadania
Zadanie 10.
Na wykresach przedstawiono średnie miesięczne przepływy dwóch rzek w Azji – Amu-darii i Indusu – których górne odcinki znajdują się na obszarach o podobnej szerokości geograficznej. Ujścia tych rzek są położone w innych strefach klimatycznych. Fragmenty dorzeczy obu rzek leżą powyżej 7 000 m n.p.m.
Opis wykresów: Amu-daria — maksimum przepływu w lipcu (ok. 3 tys. m³/s), najniższe przepływy w miesiącach zimowych. Indus — maksimum przepływu w lipcu–sierpniu (ok. 7 tys. m³/s), najniższe przepływy w miesiącach zimowych.
Na podstawie: www.sage.nelson.wisc.edu
Zadanie 10.1. (0–2)
Indus jest rzeką o ustroju złożonym.
Przedstaw wspólne uwarunkowanie, które przyczynia się do wartości najwyższych przepływów Amu-darii i Indusu, oraz inne uwarunkowanie, które przyczynia się do wartości najwyższych przepływów tylko Indusu.
- Wspólne uwarunkowanie wartości najwyższych przepływów: ......................
- Uwarunkowanie wartości najwyższych przepływów Indusu (inne niż wskazane powyżej): ......................
Zadanie 10.2. (0–1)
Oceń, czy poniższe informacje są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest prawdziwa, albo F — jeśli jest fałszywa.
- Ujścia obu rzek – Amu-darii i Indusu – są położone na obszarze bezodpływowym. — P / F
- Gospodarcze wykorzystanie wód Amu-darii przyczyniło się do zmniejszenia powierzchni Jeziora Aralskiego. — P / F
Źródło: arkusz CKE MGEP-R0-100-2505. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
10.1. Przykładowe odpowiedzi (z zasad oceniania CKE; uznaje się też inne poprawne):
Wspólne uwarunkowanie: topnienie śniegów i lodowców górskich w źródłowych odcinkach każdej z rzek (latem) → maksimum przepływu.
Inne uwarunkowanie tylko Indusu: intensywne opady deszczu w okresie monsunu letniego → dodatkowe zwiększenie przepływu Indusu (dorzecze Amu-darii leży w głębi kontynentu, poza zasięgiem monsunu).
10.2. — FP
- F — Indus uchodzi do Morza Arabskiego (zlewisko Oceanu Indyjskiego), nie na obszarze bezodpływowym. Tylko Amu-daria kończy bieg w bezodpływowym dorzeczu Jeziora Aralskiego.
- P — pobór wody z Amu-darii do nawadniania pól (m.in. bawełny) w czasach ZSRR przyczynił się do znacznego zmniejszenia powierzchni Jeziora Aralskiego.
Treść zadania (CKE)
Zadanie 10.
Na wykresach przedstawiono średnie miesięczne przepływy dwóch rzek w Azji – Amu-darii i Indusu – których górne odcinki znajdują się na obszarach o podobnej szerokości geograficznej. Ujścia tych rzek są położone w innych strefach klimatycznych. Fragmenty dorzeczy obu rzek leżą powyżej 7 000 m n.p.m.
Zadanie 10.1. (0–2)
Indus jest rzeką o ustroju złożonym.
Przedstaw wspólne uwarunkowanie, które przyczynia się do wartości najwyższych przepływów Amu-darii i Indusu, oraz inne uwarunkowanie, które przyczynia się do wartości najwyższych przepływów tylko Indusu.
- Wspólne uwarunkowanie: …
- Uwarunkowanie wartości najwyższych przepływów Indusu (inne niż wskazane powyżej): …
Zadanie 10.2. (0–1)
Oceń, czy poniższe informacje są prawdziwe.
| Nr | Zdanie | Ocena |
|---|---|---|
| 1. | Ujścia obu rzek – Amu-darii i Indusu – są położone na obszarze bezodpływowym. | P / F |
| 2. | Gospodarcze wykorzystanie wód Amu-darii przyczyniło się do zmniejszenia powierzchni Jeziora Aralskiego. | P / F |
Co zrobić?
10.1. — wspólne + tylko Indus
Czytaj wykresy: oba ustroje mają maksimum w lecie (VI-VIII). Indus ma znacznie wyższe przepływy maksymalne (ok. 7 tys. m³/s) niż Amu-daria (ok. 3 tys. m³/s).
Wspólne uwarunkowanie: fragmenty obu dorzeczy leżą powyżej 7000 m n.p.m. → w górnych biegach rzek są śnieg i lodowce górskie. Latem:
- Słońce wyżej → wzrost temperatury.
- Topnienie śniegu i lodowców → silny dopływ wody do rzek.
- Stąd maksimum letnie w obu rzekach.
Tylko Indus: monsun letni.
- Indus uchodzi do Morza Arabskiego → jego dorzecze leży w zasięgu monsunu letniego (od czerwca do września).
- Monsun przynosi intensywne opady deszczu z Oceanu Indyjskiego.
- Dodatkowe deszcze monsunowe + topnienie lodu → znacznie wyższy przepływ Indusu niż Amu-darii.
Amu-daria płynie w głąb kontynentu (Jezioro Aralskie) — poza zasięgiem monsunu. Stąd brak dodatkowych opadów letnich.
10.2. — P/F o ujściach
Zdanie 1: “Ujścia obu rzek są w obszarze bezodpływowym” → FAŁSZ.
- Amu-daria uchodzi do Jeziora Aralskiego (obszar bezodpływowy ✓).
- Indus uchodzi do Morza Arabskiego (otwarty ocean, nie bezodpływowy ✗).
Zdanie 2: „Gospodarcze wykorzystanie Amu-darii zmniejszyło Jezioro Aralskie” → PRAWDA. Woda z Amu-darii była na dużą skalę pobierana do nawadniania pól (m.in. bawełny) w czasach ZSRR → do jeziora dopływało jej coraz mniej i jego powierzchnia znacznie się zmniejszyła.
Punktacja CKE
- 10.1: 2 pkt — poprawne uwarunkowanie wartości najwyższych przepływów obu rzek oraz inne poprawne uwarunkowanie najwyższych przepływów Indusu; 1 pkt — jedno z nich; 0 pkt — odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.
- 10.2: 1 pkt — dwie poprawne odpowiedzi; 0 pkt — odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.
Po co to umieć
Ustrój złożony — rzeka ma więcej niż jedno źródło zasilania, które daje wezbrania. Indus łączy zasilanie z topnienia śniegów i lodowców z opadami monsunowymi, a Amu-daria ma tylko zasilanie śnieżno-lodowcowe.
Jezioro Aralskie to przykład negatywnych skutków nawadniania na dużą skalę w klimacie suchym.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „ustroje rzeczne, Amu-daria, Indus, topnienie lodowców, letnie opady” zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl