Zadanie 10
Matura z geografii, maj 2025, poziom rozszerzony
Wymaganie: IV.2 — cechy ustrojów rzecznych na świecie.
XIII.7 — wpływ działalności człowieka na środowisko.
Treść zadania
Zadanie 10.
Na wykresach przedstawiono średnie miesięczne przepływy dwóch rzek w Azji – Amu-darii i Indusu – których górne odcinki znajdują się na obszarach o podobnej szerokości geograficznej. Ujścia tych rzek są położone w innych strefach klimatycznych. Fragmenty dorzeczy obu rzek leżą powyżej 7 000 m n.p.m.
Amu-daria: maksimum przepływu w lipcu (ok. 3 tys. m³/s), minimum w miesiącach zimowych. Indus: maksimum przepływu w lipcu–sierpniu (ok. 7 tys. m³/s), minimum w miesiącach zimowych.
Na podstawie: www.sage.nelson.wisc.edu
Zadanie 10.1. (0–2)
Indus jest rzeką o ustroju złożonym.
Przedstaw wspólne uwarunkowanie, które przyczynia się do wartości najwyższych przepływów Amu-darii i Indusu, oraz inne uwarunkowanie, które przyczynia się do wartości najwyższych przepływów tylko Indusu.
- Wspólne uwarunkowanie wartości najwyższych przepływów: ......................
- Uwarunkowanie wartości najwyższych przepływów Indusu (inne niż wskazane powyżej): ......................
Zadanie 10.2. (0–1)
Oceń, czy poniższe informacje są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest prawdziwa, albo F — jeśli jest fałszywa.
- Ujścia obu rzek – Amu-darii i Indusu – są położone na obszarze bezodpływowym. — P / F
- Gospodarcze wykorzystanie wód Amu-darii przyczyniło się do zmniejszenia powierzchni Jeziora Aralskiego. — P / F
Źródło: arkusz CKE MGEP-R0-100-2505. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
10.1. Wspólne uwarunkowanie: topnienie śniegu i lodowców górskich w wysokich górach (Pamir, Hindukusz, Himalaje) w okresie letnim (czerwiec-sierpień) → maksimum przepływu.
Inne uwarunkowanie tylko Indusu: monsun letni (SW od Oceanu Indyjskiego) przynosi intensywne opady deszczu od czerwca do sierpnia → dodatkowe zwiększenie przepływu Indusu (Amu-daria jest poza zasięgiem monsunu, bo płynie w głąb kontynentu).
10.2. — FP
- F — Indus uchodzi do Morza Arabskiego (otwartego oceanu), nie do obszaru bezodpływowego. Tylko Amu-daria uchodzi do bezodpływowego Jeziora Aralskiego.
- P — Sowiecki program nawadniania pól bawełny (Uzbekistan, Turkmenistan) odprowadzał wodę z Amu-darii → znaczne zmniejszenie powierzchni Jeziora Aralskiego (od lat 60. XX w. spadek powierzchni o >90%).
Treść zadania (CKE)
Zadanie 10.
Na wykresach przedstawiono średnie miesięczne przepływy dwóch rzek w Azji – Amu-darii i Indusu – których górne odcinki znajdują się na obszarach o podobnej szerokości geograficznej. Ujścia tych rzek są położone w innych strefach klimatycznych. Fragmenty dorzeczy obu rzek leżą powyżej 7 000 m n.p.m.
Zadanie 10.1. (0–2)
Indus jest rzeką o ustroju złożonym.
Przedstaw wspólne uwarunkowanie, które przyczynia się do wartości najwyższych przepływów Amu-darii i Indusu, oraz inne uwarunkowanie, które przyczynia się do wartości najwyższych przepływów tylko Indusu.
- Wspólne uwarunkowanie: …
- Uwarunkowanie wartości najwyższych przepływów Indusu (inne niż wskazane powyżej): …
Zadanie 10.2. (0–1)
Oceń, czy poniższe informacje są prawdziwe.
| Nr | Zdanie | Ocena |
|---|---|---|
| 1. | Ujścia obu rzek – Amu-darii i Indusu – są położone na obszarze bezodpływowym. | P / F |
| 2. | Gospodarcze wykorzystanie wód Amu-darii przyczyniło się do zmniejszenia powierzchni Jeziora Aralskiego. | P / F |
Co zrobić?
10.1. — wspólne + tylko Indus
Czytaj wykresy: oba ustroje mają maksimum w lecie (VI-VIII). Indus ma znacznie wyższe przepływy (~7000 m³/s) niż Amu-daria (~3500 m³/s).
Wspólne uwarunkowanie: oba dorzecza leżą powyżej 7000 m n.p.m. → lodowce górskie (Pamir, Hindukusz, Himalaje, Karakorum). Latem:
- Słońce wyżej → wzrost temperatury.
- Topnienie śniegu i lodowców → silny dopływ wody do rzek.
- Stąd maksimum letnie w obu rzekach.
Tylko Indus: monsun letni.
- Indus uchodzi do Morza Arabskiego → jego dorzecze leży w zasięgu monsunu letniego (od czerwca do września).
- Monsun przynosi intensywne opady deszczu z Oceanu Indyjskiego.
- Dodatkowe deszcze monsunowe + topnienie lodu → znacznie wyższy przepływ Indusu niż Amu-darii.
Amu-daria płynie w głąb kontynentu (Jezioro Aralskie) — poza zasięgiem monsunu. Stąd brak dodatkowych opadów letnich.
10.2. — P/F o ujściach
Zdanie 1: “Ujścia obu rzek są w obszarze bezodpływowym” → FAŁSZ.
- Amu-daria uchodzi do Jeziora Aralskiego (obszar bezodpływowy ✓).
- Indus uchodzi do Morza Arabskiego (otwarty ocean, nie bezodpływowy ✗).
Zdanie 2: “Gospodarcze wykorzystanie Amu-darii zmniejszyło Jezioro Aralskie” → PRAWDA. Program sowieckich nawadniania pól bawełny (Uzbekistan, Turkmenistan) odprowadzał ogromne ilości wody z Amu-darii → Jezioro Aralskie skurczyło się o >90% powierzchni od lat 60. XX w.
Punktacja CKE
- 10.1: 2 pkt — oba uwarunkowania poprawne; 1 pkt — jedno.
- 10.2: 1 pkt — dwie poprawne oceny.
Po co to umieć
Złożone ustroje rzeczne Azji:
- Topnienie lodowców — wszystkie rzeki himalajskie (Indus, Ganges, Brahmaputra, Jangcy, Mekong).
- Monsun letni — rzeki uchodzące do Oceanu Indyjskiego i Pacyfiku (Indus, Ganges, Mekong, Jangcy).
- Suchość kontynentalna — rzeki uchodzące do basenów wewnętrznych (Amu-daria, Syr-daria → Aral; Wołga → Morze Kaspijskie).
Katastrofa Jeziora Aralskiego to przykład negatywnych skutków rolnictwa nawadnianego w klimacie suchym — paralela do problemów Arabii Saudyjskiej.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „ustroje rzeczne, Amu-daria, Indus, monsun letni, topnienie lodowców" zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl