Zadanie 9 — rozwiązanie, matura geografii maj 2025, PR

Zadanie 9

Matura z geografii, maj 2025, poziom rozszerzony

Wymaganie:

I.7 (zakres rozszerzony) — identyfikuje zależności przyczynowo-skutkowe, funkcjonalne i czasowe między elementami przestrzeni geograficznej. V.8 (zakres rozszerzony) — dostrzega prawidłowości w rozmieszczeniu zjawisk i procesów geologicznych na Ziemi. V.1 (zakres podstawowy) — wyjaśnia wpływ ruchu płyt litosfery na genezę procesów endogenicznych.

Treść zadania

Zadanie 9. (0–2)

Zachodnia krawędź Ameryki Południowej ma charakter aktywny tektonicznie, a wschodnia – pasywny. Na krawędzi aktywnej dochodzi m.in. do trzęsień ziemi, które mogą przyczyniać się do powstawania tsunami.

Podaj trzy inne zjawiska lub procesy przyrodnicze, uwarunkowane tektoniką płyt, występujące u zachodnich wybrzeży Ameryki Południowej, a niewystępujące we wschodniej części tego kontynentu.

......................
......................
......................

Źródło: arkusz CKE MGEP-R0-100-2505. Otwórz oryginalny PDF

Rozwiązanie

Trzy zjawiska lub procesy, np. (przykładowe odpowiedzi z zasad oceniania CKE; uznaje się też inne merytorycznie poprawne):

zjawiska wulkaniczne (np. Cotopaxi, Llaima, Villarrica — wulkany w Andach)
powstawanie gór (orogeneza Andów)
powstawanie rowu oceanicznego (tektonicznego) (Rów Atakamski, inaczej Peru-Chile, na zachód od wybrzeża)
podsuwanie się oceanicznej płyty litosfery pod kontynentalną (subdukcja) (płyta Nazca pod płytę południowoamerykańską)

Treść zadania (CKE)

Zadanie 9. (0–2)

Co zrobić?

Krawędź aktywna vs pasywna:

Aktywna — granica zbieżna płyt (np. zachodnia Ameryka Płd. — płyta Nazca podsuwa się pod Południowoamerykańską).
Pasywna — krawędź bez aktywności tektonicznej (np. wschodnia Ameryka Płd. = wnętrze płyty Południowoamerykańskiej, daleko od granic).

Zjawiska aktywne wzdłuż zachodniej Ameryki Płd. (wykluczone już: trzęsienia ziemi + tsunami):

Wulkanizm — łańcuch wulkanów Andów: Cotopaxi (Ekwador), Villarrica, Llaima (Chile), Misti (Peru). Magma powstaje przy subdukcji.
Orogeneza (powstawanie gór) — Andy są wypiętrzane w strefie subdukcji.
Subdukcja — płyta oceaniczna Nazca podsuwa się pod płytę kontynentalną południowoamerykańską.
Rów oceaniczny — Rów Atakamski (Peru-Chile) — efekt subdukcji.

Konstrukcja odpowiedzi (2 pkt) — wymień TRZY różne zjawiska. Nie powtarzaj jednego zjawiska innymi słowami (np. „wulkany” i „erupcje”).

Punktacja CKE

2 pkt — trzy poprawne zjawiska/procesy.
1 pkt — dwa poprawne zjawiska/procesy.
0 pkt — odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.

Po co to umieć

Trzy typy krawędzi płyt:

Zbieżne (konwergentne): subdukcja (Andy, Japonia), kolizja (Himalaje, Alpy).
Rozbieżne (dywergentne): ryft, spreading (Grzbiet Śródatlantycki).
Przesuwcze (transformacyjne): uskok przesuwczy (San Andreas).

Każdy typ granicy płyt wiąże się z innymi zjawiskami — z lokalizacji można wnioskować o typie granicy i o zjawiskach, które tam występują.